केही दिनपछि यही बाटोमा नयाँ लुगा लगाएका केटाकेटी हिँड्नेछन्।
उनीहरूलाई देखेर भक्तपुरको बोडेमा बसिरहेकी ४४ वर्षीया कमला उराउलाई आफ्ना नातानातिनीको झन् बढी याद आउनेछ।
उमेर उस्तै छ। रहर पनि उस्तै होलान्। तर अरूका छोराछोरी दसैंको नयाँ लुगा लगाएर हिँड्दा उनका नातानातिनीले यसपालि एकसरो नयाँ लुगा समेत पाउने भएका छैनन्।
'केही दिनमा अरूका छोराछोरी नयाँ लुगा लगाएर यही बाटो हिँड्छन्। उही उमेरका मेरा नातानातिनी भने यहीँ थुनिएका छन्,' कमलाले नजिकै रहेका एक बालकतर्फ देखाउँदै भनिन्, 'हेर्नुहोस् त, हामीले यिनीहरूलाई एकसरो नयाँ लुगा समेत किनिदिन सकेका छैनौं।'
पहिले पहिले दसैं आउँदा कमलालाई पनि रमाइलो लाग्थ्यो।
नातानातिनीलाई के किनिदिने होला? दसैंमा के मिठोमसिनो पकाउने होला?
यस्तै कुरा सोच्दै उनी दुई–चार पैसा जम्मा गर्थिन्। सके अनुसार नयाँ लुगा किनिदिन्थिन्। परिवारसँग बसेर मिठोमसिनो खान्थिन्। दुःखसुख गरेरै भए पनि दसैं मनाउँथिन्।
यसपालि भने उनलाई दसैं आएकै छैन जस्तो लागेको छ।
नयाँ लुगा किन्ने पैसा नभएर मात्रै होइन, दसैं मनाउन आफ्नै घर पनि छैन।
कमला उराउ
छ महिनाअघिसम्म काठमाडौंको थापाथलीस्थित बागमती किनारमा उनको एउटा सानो टहरा थियो। उनले त्यहीँ एक दशक बिताएकी थिइन्। सुखसुविधा धेरै थिएनन्। तर टाउको लुकाउने आफ्नै छानो थियो। दुःखसुख गरेर परिवारको गुजारा चलेको थियो।
गत वैशाख १२ गते त्यो छानो पनि गुम्यो।
सरकारले बागमती किनारको सुकुम्बासी बस्तीमा डोजर चलाएर घर भत्काइदिएपछि कमलाको परिवार विस्थापित भयो।
सुरूमा उनीहरूलाई कीर्तिपुरको होल्डिङ सेन्टरमा राखियो। असार २७ गते वर्षाले त्यहाँ डुबान भएपछि भक्तपुरको बोडेस्थित कृषि तालिम केन्द्रमा सारियो।
त्यसयता उनीहरू त्यहीँ छन्।
बागमती किनारबाट विस्थापित भएका २१ परिवारका करिब ७० जना मानिस अहिले बोडेमा आश्रय लिएर बसेका छन्।
कमलाका अनुसार त्यहाँ उनीहरूलाई बिहान र बेलुका दुई छाक खाना दिइन्छ। त्यसबाहेक अरू सुविधा छैन।
पहिले आफ्नै घर हुँदा उनीहरू थोरै कमाउँथे, तर आफूले चाहे जस्तो पकाएर खान पाउँथे। अहिले के खाने, कहाँ बस्ने भन्ने कुरा पनि अरूले तय गरिदिन्छन्।
'यहाँ ल्याएर थुनेर राख्यो। त्यसपछि कोही आएका छैनन्,' कमलाले भनिन्, 'त्यसैले हामीलाई के दसैं, के तिहार? दुःख गरेर भए पनि दुई छाक इमानदारीका साथ खाएका थियौं। आज सरकारले दिए खान पाउँछौं, नदिए भोकभोकै बस्नुपर्ने बाध्यता छ।'
कमलालाई दसैं सम्झिँदा दुःख लाग्छ, त्यही होल्डिङ सेन्टरमा बसिरहेकी ४५ वर्षीया हरिमाया जिम्बालाई त कसैले दसैं आउन लाग्यो भन्यो भने पनि रिस उठ्छ।
'न आफ्नो ओत लाग्ने छानो छ, न आफूले भने जस्तो दुई छाक खान पाइएको छ,' उनले आक्रोश पोखिन्, 'यहाँको दाल र तरकारी खाएर मानिसहरू दुई दिन बस्न सक्दैनन्। हामी त बाध्य छौं।'
दसैं भन्नेबित्तिकै हरिमायालाई पनि मिठोमसिनो खाने, मासुका परिकार पकाउने र परिवारसँग रमाइलो गर्ने दिनहरूको सम्झना आउँछ।
तर यसपालि त्यो सबै सम्झनामै सीमित हुने भएको छ।
हरिमाया आफ्नोभन्दा पनि बालबालिकाको चिन्ता गर्छिन्।
ठूलाहरूले जेजस्तो दुःख पनि सहन सक्लान्। तर भर्खर हुर्किँदै गरेका बालबालिकाले किन यस्तो दुःख भोग्नुपर्ने? उनीहरूको मनमा पनि त दसैंका रहर होलान्!
सरकारले उनीहरूका लागि केही गरिदिए हुन्थ्यो भन्ने हरिमायालाई लागेको छ।
'हामी यहाँ बसे पनि चाडपर्व मनाइदिए हुन्थ्यो। अभिभावकहरू त जेजस्तो भए पनि सहन्छन्। बालबालिकाका लागि सोचिदियोस्,' उनले भनिन्, 'भर्खर हुर्किँदै गरेकाहरूले चाडपर्वमा दुःखी हुन नपरोस्।'
दसैं नजिकिँदै गर्दा पनि सरकारी निकायबाट उनीहरूको अवस्था बुझ्न कोही नआएको हरिमायाको गुनासो छ।
अरू बेला जेजस्तो भए पनि चाडपर्व बेला बालबालिकाका लागि नयाँ लुगा र मिठो खानेकुराको व्यवस्था गरिदिए उनीहरूलाई केही खुसी मिल्थ्यो भन्ने उनलाई लाग्छ।
तर होल्डिङ सेन्टरमा बसिरहेका परिवारको समस्या दसैंमा नयाँ लुगा लगाउन र मिठो खान नपाउनुमा मात्रै सीमित छैन।
दसैं त केही दिनपछि सकिएला। त्यसपछि के गर्ने?
४२ वर्षीय सुमन चौधरीलाई यही प्रश्नले बढी पिरोलेको छ।
सुमन चौधरी
उनको परिवारमा पाँच जना छन्। घर भत्किएको झन्डै छ महिना भइसक्यो। तर सरकारले अहिलेसम्म उनीहरूको स्थायी बसोबासको व्यवस्था गरेको छैन।
सुमनलाई सरकारले मिठो खाना खुवाओस् भन्ने अपेक्षा पनि छैन। उनी त आफ्नो परिवारलाई सुरक्षित राख्न मिल्ने एउटा बासस्थान खोजिरहेका छन्।
'हामीले अहिले आफूले चाहेजस्तो दुई गाँस खान पाएका छैनौं। बाँच्नलाई मात्र खाएका छौं,' उनले भने, 'पहिले दुःखसुख गरेर भए पनि आफूले चाहेजस्तो खाएर बाँचेका थियौं।'
बस्नलाई सुरक्षित ठाउँ भए पाँच जनाको परिवार पाल्न आफू मेहनत गर्ने सुमन बताउँछन्।
उनलाई काम गरेर खान कुनै गाह्रो छैन। तर अहिले न बस्ने ठाउँ आफ्नो छ, न रोजीरोटीको भरपर्दो व्यवस्था।
त्यसैले छ महिनादेखि होल्डिङ सेन्टरमा भेट्न आउनेहरूसँग उनी एउटै माग दोहोर्याइरहेका छन् — हामीलाई सुरक्षित बसोबासको व्यवस्था गरिदिनुपर्यो।
त्यहीँ बसिरहेका दलमर्दन कामीको पनि यस्तै गुनासो छ।
दलमर्दनलाई थापाथलीको पुरानो बस्ती सम्झिँदा त्यहाँको दुःख मात्र याद आउँदैन। दुःख गरेरै भए पनि परिवार पाल्न सकेका दिनहरू याद आउँछन्।
बागमती किनारमा बस्दा आसपासका क्षेत्रमा काम खोज्न सकिन्थ्यो। कसैले ज्यामी काम गर्थे, कसैले गिट्टी कुट्थे, कसैले बालुवा चाल्थे।
दिनभरि पसिना बगाएर कमाएको थोरै पैसाले घरमा चुलो बल्थ्यो।
दसैं आउँदा पनि त्यही कमाइबाट केही रकम छुट्याइन्थ्यो। मिठोमसिनो खाइन्थ्यो। परिवारसँग बसेर रमाइलो गरिन्थ्यो।
अहिले त्यो अवसर पनि गुमेको छ।
'मान्छे भएपछि चाडपर्व मनाउने धोको कसलाई हुँदैन र? तर हाम्रा लागि त आज पेटभरि खान पाउनु नै ठूलो पर्व भएको छ,' दलमर्दनले भने।
उनलाई सबभन्दा बढी चित्त दुखेको कुरा अर्कै छ।
नदी किनारमा टहरा बनाएर बस्नु कसैको रहर थिएन। राम्रो घर बनाएर बस्ने हैसियत नभएपछि त्यहाँ आश्रय लिएका थिए। तर सरकारले उनीहरूको त्यो बाध्यता बुझिदिएन भन्ने दलमर्दनलाई लागेको छ।
'हामीलाई मान्छे नै गनिएन, अनागरिक बनाइयो,' उनले भने।
बागमती सभ्यता सुधार र नदी किनारको सौन्दर्यीकरणका लागि भन्दै सरकारले डोजर चलाउँदा उनीहरूले वर्षौंदेखि दुःख गरेर बनाएका ससाना टहरा भत्किए।
दलमर्दनका अनुसार त्यस बेला घर मात्र भत्किएनन्। लत्ताकपडा, भाँडाकुँडा र बालबालिकाका किताबकापीसमेत नष्ट भए।
घर गुमाएपछि उनीहरूलाई सरकारले अस्थायी आश्रयमा त राख्यो। तर त्यहाँको बसाइ पनि सजिलो छैन।
दलमर्दनका अनुसार बोडेको कृषि तालिम केन्द्रमा खानेपानीकै समस्या छ।
'यहाँ बोरिङको पानी त आउँछ, तर त्यो पानी पिउनयोग्य छैन। गन्हाउँछ र धमिलो हुन्छ। कहिले पानी आउँछ, कहिले दिनभरि आउँदैन,' उनले भने, 'पिउने पानीका लागि टाढाटाढासम्म धाउनुपर्छ वा किनेर खानुपर्छ। कामधन्दा नभएका बेला पानी किनेर खाने पैसा कहाँबाट ल्याउने?'
खानेपानी मात्र होइन, शौचालयको समस्या पनि उस्तै छ।
त्यहाँ बसिरहेका ६५ देखि ७० जनाका लागि पर्याप्त र व्यवस्थित शौचालय नभएको उनी बताउँछन्।
यसले विशेषगरी महिला, बालबालिका, गर्भवती र वृद्धवृद्धालाई अप्ठ्यारो पारेको छ। सरसफाइको अभावमा रोग फैलिन सक्ने चिन्ता पनि उत्तिकै छ।
यही होल्डिङ सेन्टरमा बसिरहेकी ३० वर्षीया चन्द्रकला विश्वकर्मालाई भने रोग लाग्ने डरभन्दा पनि आफूलाई भइसकेको रोगको उपचार कसरी गर्ने भन्ने चिन्ता छ।
चन्द्रकला विश्वकर्मा
उनलाई पत्थरीको समस्या छ।
वीर अस्पतालका चिकित्सकले तत्काल शल्यक्रिया गर्नुपर्छ भनेको उनी बताउँछिन्। तर पैसा नभएकाले अहिलेसम्म उपचार गराउन सकेकी छैनन्।
चन्द्रकलाका दुई सन्तान छन्। श्रीमान मदन कामीले पहिले थापाथलीको सुकुम्बासी बस्तीमा बस्दा दैनिक ज्याला मजदुरी गर्थे।
त्यही कमाइले परिवारको खर्च चल्थ्यो। तर घर भत्किएपछि मदनको काम पनि छुट्यो।
सुरूमा कीर्तिपुरको होल्डिङ सेन्टरमा राखिँदा उनी काम गर्न जाने मानसिक अवस्थामा थिएनन्। भक्तपुरको बोडेमा सारिएपछि त झन् काम नै पाएका छैनन्।
घरको कमाइ बन्द भएको छ। दुई छोराछोरीको हेरचाह गर्नुपरेको छ। त्यसमाथि चन्द्रकलाको उपचार गर्नुपर्ने बाध्यता छ।
'श्रीमानले काम पाए पनि उपचार गर्न सजिलो हुन्थ्यो,' चन्द्रकलाले भनिन्, 'अपरेसनका लागि ५०–६० हजार रूपैयाँ मात्र लाग्छ भनिएको छ।'
अरूलाई दसैंमा के खाने, के लगाउने भन्ने चिन्ता छ। चन्द्रकलालाई भने जसरी हुन्छ उपचार गराउन पाए हुन्थ्यो भन्ने लागेको छ।
ठूलाहरूले यसरी आआफ्ना दुःख सुनाइरहँदा होल्डिङ सेन्टरका बालबालिकाको समस्या भने अर्कै छ।
उनीहरूमध्ये कतिपयलाई बिहान विद्यालय जानुअघि पेटभरि खान समेत मिलेको छैन।
बागमती किनारबाट उठाइएपछि धेरै बालबालिकाको विद्यालय टाढा परेको छ। पहिले थापाथली आसपासबाट विद्यालय जान सजिलो थियो। अहिले भक्तपुरको बोडेबाट धाउनुपर्छ।
यहीँ बसिरहेकी गृभानिका थापाका अनुसार विद्यालय जाने बालबालिकाको दैनिकी निकै कष्टकर बनेको छ।
'पहिले पढिरहेका विद्यालयहरू अहिले बोडेबाट धेरै टाढा परेका छन्,' उनले भनिन्, 'विद्यालय पठाउनुअघि दूध र बिस्कुट खुवाउनुपरेको छ। त्यसपछि उनीहरूले एकैपटक बेलुका फर्किएपछि मात्र खाना खान पाउँछन्।'
बिहान राम्रोसँग खाना खान नपाई विद्यालय जाने बालबालिकाले दिनभरि भोक सहनुपर्छ।
गृभानिकाका अनुसार विद्यालय जाने कतिपय बालबालिकाले साँझ फर्किएपछि मात्रै पेटभरि खाना खान पाएका छन्। त्यो खाना पनि पर्याप्त पोषिलो नभएको उनको गुनासो छ।
खानपिनको यस्तो अवस्थाले बालबालिकाको पढाइमा असर परेको उनी बताउँछिन्। विद्यालयमा उनीहरू दिनभरि टोलाएर बस्ने गरेको उनको भनाइ छ।
गृभानिका थापा
थापाथलीमा सानो टहरा भए पनि उनीहरूका लागि त्यो घर थियो। दिनभरि बाहिर गएर खेलेपछि फर्किने ठाउँ थियो। विद्यालय जान र फर्किन पनि सजिलो थियो।
अहिले उनीहरूको बस्ने ठाउँ फेरिएको छ। विद्यालय टाढा भएको छ। परिवारको कमाइ घटेको छ। त्यसको असर खानपिनदेखि पढाइसम्म परेको छ।
अनि यही बेला दसैं आएको छ।
दसैंमा अरू बालबालिका नयाँ लुगा लगाउने, मिठो खाने र रमाइलो गर्ने तयारीमा छन्। बोडेमा बसिरहेका यी बालबालिकाका अभिभावक भने उनीहरूलाई सामान्य खुसी समेत दिन नसकेको पीडामा छन्।
कमलालाई नातानातिनीको नयाँ लुगाको चिन्ता छ। हरिमाया बालबालिकाले चाडपर्वमा दुःखी हुन नपरे हुन्थ्यो भन्छिन्। सुमन स्थायी बसोबासको व्यवस्था भए आफै काम गरेर परिवार पाल्न सक्ने बताउँछन्। चन्द्रकला उपचारका लागि पैसा जुटाउन सकिरहेकी छैनन्।
सबैका दुःख फरक छन्। तर उनीहरूको समस्या सुरू भएको दिन एउटै हो — वैशाख १२ गते।
त्यस दिन घर भत्किएपछि सुरू भएको विस्थापनको यात्रा अझै टुंगिएको छैन।
कीर्तिपुरबाट बोडे आइपुगेका उनीहरूलाई अब कहाँ लगिने हो, कहिलेसम्म यसरी राखिने हो भन्ने थाहा छैन।
सरकारले स्थायी बसोबासको व्यवस्था कहिले गर्छ भन्नेबारे पनि उनीहरूले कुनै निश्चित जबाफ पाएका छैनन्।
छ महिनादेखि अस्थायी आश्रयमा बसिरहेका यी परिवारको गुनासो छ — उनीहरूको अवस्था बुझ्न र दीर्घकालीन समाधान खोज्न सरकारी निकायबाट कुनै ठोस पहल भएको छैन।
यता दसैं भने कसैलाई पर्खिएर बस्दैन।
केही दिनपछि कमलाले भने जस्तै बोडेको त्यही बाटोमा नयाँ लुगा लगाएका बालबालिका हिँड्नेछन्।
कमलाका नातानातिनी पनि उनीहरूलाई हेर्नेछन्।
अरू बालबालिका जस्तै उनीहरूलाई पनि नयाँ लुगा लगाउन मन लाग्ला। मिठो खान मन लाग्ला। चाडपर्वमा रमाइलो गर्न मन लाग्ला।
तर यसपालि कमलासँग नातानातिनीका ती ससाना रहर पूरा गर्ने उपाय छैन।
उनलाई त अझै आफ्नै परिवारले टाउको लुकाउन पाउने एउटा स्थायी छानो कहिले पाउने हो भन्ने समेत थाहा छैन।
***
.JPG)
-1746513231.jpg)
