कलात्मक भवनहरूले घेरिएको फराकिलो चोक। वरिपरि झिँगटीका छाना।
चोकको किनारमा मानिसहरू लहरै उभिएका छन्। बीचको खुला ठाउँमा पशु र मानिसका आकृति देखिन्छन्। माथिल्ला तलामा पनि मानिसहरू छन्।
चित्रको दायाँ भागमा श्रीपेच लगाएका कुनै राजा सिंहासनमा बसेर अगाडिको दृश्य अवलोकन गरिरहेका देखिन्छन्।
यो हनुमानढोका दरबार क्षेत्रको कोतमा दसैं मनाइँदै गरेको झन्डै १७० वर्षअघिको दृश्य हो (हेर्नुहोस् आवरण तस्बिर)।
दृश्यलाई जलरङमा उतार्ने कलाकार थिए, बेलायती चिकित्सक हेनरी एम्ब्रोस ओल्डफिल्ड।
उनले बनाएको यो चित्र बेलायतको ब्रिटिस लाइब्रेरीमा सुरक्षित छ। त्यसको पछाडिपट्टि अंग्रेजीमा लेखिएको छ — 'The Kôt at Katmandoo during the Dussera'।
अर्थात्, दसैंका बेला काठमाडौंको कोत।
आज दसैं सम्झँदा हाम्रो मनमा घरपरिवार, टीका, जमरा र मान्यजनको आशीर्वाद आउँछ। ओल्डफिल्डको चित्रले भने पर्वको अर्को पाटो देखाउँछ।
यसमा घरभित्रको पारिवारिक जमघटभन्दा नवमीको दिन हनुमानढोका दरबारको कोतमा दिइने बलिलाई केन्द्रमा राखिएको छ।
चित्रको परिचयमा यसलाई दरबारको उत्तर–पश्चिम कुनामा रहेको चोक भनिएको छ। यसलाई सैनिक परिषदको बैठक बस्ने ठाउँका रूपमा पनि चिनाइएको छ।
यही विवरणले चित्रमा देखिने यो चोकलाई हनुमानढोका दरबारसँग जोड्छ।
ब्रिटिस लाइब्रेरीलाई स्रोत र श्रेय दिँदै रेयर बुक सोसाइटी अफ इन्डियाले प्रकाशित गरेको चित्रको परिचयमा ओल्डफिल्डको पुस्तक 'स्केचेज फ्रम निपाल, हिस्टोरिकल एन्ड डिस्क्रिप्टिभ' को एउटा अंश समावेश छ।
सन् १८८० मा प्रकाशित पुस्तकबाट उद्धृत त्यो अंशमा उनले नवमीको अनुष्ठान वर्णन गरेका छन्।
त्यसको नेपाली अनुवाद यस्तो हुन्छ —
'नवौं दिन दसैंको मुख्य दिन हो। यस दिन सैनिक पल्टनका मुख्यालयहरूमा ठूलो संख्यामा राँगाको बलि दिइन्छ... सातवटा पल्टन राखिएको कोतमा बलि दिइने पशुको संख्या निकै ठूलो हुन्छ... राजा र प्रमुख सरदारहरू सामान्यतया यो दृश्य हेर्न कोतमा उपस्थित हुन्छन्।
'राति र बिहान सबेरै गरी भवनको चारैतिरबाट घेरिएको चोकमा करिब डेढ सय राँगाको बलि दिइन्छ। यो दृश्य अनौठो हुन्छ। बाजा बजिरहेका हुन्छन्, बन्दुक पड्किरहेका हुन्छन्। पशुहरूलाई एकपछि अर्को बलिका निम्ति ल्याइन्छ। चोक सफा गर्ने वा जताततै बगिरहेको रगतको भेल पखाल्ने कुनै प्रयास भइरहेको हुँदैन।
'टाउको छिनालिएका पशुका शरीर चारैतिर छरिएका हुन्छन्। ती शरीर ज–जसको भागमा छुट्याइएका हुन्छन्, सम्बन्धित समूहले बिस्तारै उठाएर नलगेसम्म तिनै ठाउँमा रहन्छन्।'
यो विवरणले चित्रमा देखिने चोकको गतिविधि बुझ्न मद्दत गर्छ। त्यहाँ धार्मिक अनुष्ठानसँगै सैनिक बाजा र बन्दुकको आवाज पनि जोडिएको छ। राजा र सरदारहरूको उपस्थितिले त्यसलाई राजकीय समारोहको स्वरूप दिएको बुझिन्छ।
चित्रसँग प्रकाशित परिचयले दुर्गापूजालाई देवी दुर्गाले राँगारूपी असुर महिषासुरमाथि प्राप्त गरेको विजयको सम्झनामा मनाइने पर्व भनेको छ।
यो चित्रले काठमाडौंमा मनाइने दसैंको पूर्ण झलक भने दिँदैन।
त्यस बेला घरघरमा कस्तो जमघट हुन्थ्यो, विभिन्न समुदायले कसरी पर्व मनाउँथे वा कोतको अनुष्ठानमा सहभागी नभएका मानिसको दसैं कस्तो हुन्थ्यो भन्ने यसले बताउँदैन। कलाकारको ध्यान कोतमा थियो। त्यसैले उनको चित्र र विवरणलाई त्यही सीमाभित्र बुझ्नुपर्छ।
ब्रिटिस लाइब्रेरीको अभिलेख अनुसार ओल्डफिल्ड सन् १८५० मार्चमा काठमाडौंस्थित बेलायती रेजिडेन्सीका चिकित्सक नियुक्त भएका थिए। सन् १८५६ को बिदाबाहेक उनी १८६३ सम्म नेपालमै रहे। उनको जन्म सन् १८२२ र मृत्यु १८७१ मा भएको थियो।
उनको नेपाल बसाइ जंगबहादुर राणाको शासनकालमा परेको थियो। चिकित्सकीय कामसँगै उनलाई भू-दृश्य र वास्तुकलाका चित्र बनाउन रूचि थियो।
उनले उतारेका सैनिक तथा अन्य सार्वजनिक दृश्यले तत्कालीन काठमाडौंको रहनसहन, भूगोल, संस्कृति, वास्तुकला र जीवनयापन बुझ्न मद्दत गर्छन्।
कोतको यो चित्र ठ्याक्कै कुन वर्ष बनाइएको हो भन्ने खुलेको छैन। ब्रिटिस लाइब्रेरीको आधिकारिक अभिलेखले यसको निर्माण अवधि सन् १८५० देखि १८६३ बीचको दिएको छ। त्यो भनेको आजभन्दा १६३ देखि १७६ वर्ष अगाडि हुन्छ।
इन्टरनेटमा यही चित्र सन् १८५६ को भनेर पनि भेटिन्छ। विकिमिडिया कमन्समा उपलब्ध चित्रको विवरणमा उक्त वर्ष राखिएको छ।
ब्रिटिस लाइब्रेरीका अनुसार यो चित्रको संकलन लन्डनको रोयल जियोग्राफिकल सोसाइटीबाट १९७४ मार्च १० मा प्राप्त भएको थियो। उक्त समूह पहिले ओल्डफिल्डका नाति ब्रिगेडियर जिपी ओल्डफिल्ड र नातिनी मिस चार्लोट ओल्डफिल्डले सोसाइटीलाई दिएका थिए।
उनको मृत्युपछि परिवारले सन् १८८० मा दुई खण्डमा 'स्केचेज फ्रम निपाल' प्रकाशित गरेको थियो। त्यसमा उनका चित्रहरू पनि समावेश थिए। यसरी उनले देखेको नेपाल चित्र र लेखाइ दुवै माध्यमबाट पछिल्लो पुस्तासम्म आइपुग्यो।
आज यो चित्र हेर्दा भवनका छाना र चोकको बनोटसँगै त्यहाँ भेला भएका मानिसहरूमा आँखा अडिन्छ। उनीहरूका नाम हामीलाई थाहा छैन। उनीहरूका व्यक्तिगत कथा पनि यो चित्रमा लेखिएका छैनन्।
तर उनीहरू भेला भएको ठाउँ र अवसरको परिचय बाँकी छ — काठमाडौंको कोत र दसैं।
यही परिचयले हामीलाई हनुमानढोका दरबार क्षेत्र फेरि हेर्न घच्घच्याउँछ।
-1792744394.jpg)
