३५ वर्ष कटेपछि वा ४० वर्षको उमेरमा आमा बन्न चाहने महिलाका लागि गर्भधारण सजिलो नहुन सक्छ।
उमेर बढ्दै जाँदा गर्भ बस्ने सम्भावना घट्नु, गर्भपतनको जोखिम बढ्नु र भ्रूणमा समस्या देखिनु यसका प्रमुख कारण हुन्।
यस्तो अवस्थामा सन्तान जन्माउन चाहने महिलाले अपनाउने प्रमुख उपाय इनभिट्रो फर्टिलाइजेसन (आइभिएफ) हो। यो प्रक्रियामा महिलाको अण्डालाई शरीरबाहिर शुक्रकीटसँग निषेचन गराइन्छ र बनेको भ्रूण पाठेघरमा राखिन्छ।
तर आइभिएफ महँगो छ। एकै पटकमा सफल हुन्छ भन्ने ग्यारेन्टी पनि हुँदैन। कतिपय महिलाले पटक पटक उपचार गर्दा पनि गर्भधारण गर्न सक्दैनन्।
अब भने वैज्ञानिकहरूले महिलाको अण्डाभित्रै हुने समस्या समाधान गरेर गर्भधारणको सम्भावना बढाउन सकिने उपाय खोजिरहेका छन्।
युरोपका दुई स्टार्टअप कम्पनी ओभो ल्याब्स र यू–प्लोइड बायोटेक्नोलोजिजले अण्डाको गुणस्तर सुधार्ने उपचार विकास गरिरहेका छन्। प्रारम्भिक प्रयोगशाला परीक्षणका नतिजा उत्साहजनक देखिएको बेलायती पत्रिका दि इकोनोमिस्टले जनाएको छ।
तर यी उपचार सुरक्षित र प्रभावकारी छन् भन्ने प्रमाणित हुन थप अनुसन्धान आवश्यक छ।
उमेरसँगै अण्डाको गुणस्तर किन घट्छ?
महिलाको प्रजनन क्षमतामा उमेरको प्रभाव बुझ्न पहिले अण्डाको विकास प्रक्रिया बुझ्नुपर्छ।
महिलाका अण्डा शरीरका सबैभन्दा पुराना कोषिकामध्ये पर्छन्। महिला आमाको गर्भमा भ्रूण अवस्थामा हुँदा नै उनका अण्डा बन्न थाल्छन्। गर्भमै रहँदा अण्डाको संख्या लाखौंदेखि दसौं लाखसम्म पुग्न सक्छ। किशोरावस्थामा आइपुग्दा यो संख्या घटेर करिब तीनदेखि चार लाखमा सीमित हुन्छ।
त्यसपछि पनि समयसँगै अण्डाको भण्डार घट्दै जान्छ र रजोनिवृत्ति (मेनोपज) हुँदा लगभग समाप्त हुन्छ।
तर समस्या अण्डाको संख्या घट्नुमा मात्रै छैन। उमेर बढ्दै जाँदा बाँकी अण्डाको गुणस्तर पनि खस्किन्छ।
मानव शरीरका सामान्य कोषिकामा २३ जोडी अर्थात् ४६ वटा क्रोमोजोम (गुणसूत्र) हुन्छन्। क्रोमोजोममा शरीरको विकास र सञ्चालनका लागि आवश्यक आनुवंशिक सूचना हुन्छ।
अण्डा परिपक्व हुने क्रममा प्रत्येक जोडीबाट एउटा क्रोमोजोम मात्रै अण्डामा रहन्छ। यसरी परिपक्व अण्डामा २३ वटा क्रोमोजोम हुन्छन्। शुक्रकीटमा पनि २३ वटा क्रोमोजोम हुन्छन्। निषेचनपछि दुवैको संयोजनबाट बन्ने भ्रूणमा सामान्यतः ४६ वटा क्रोमोजोम हुन्छन्।
अण्डा परिपक्व हुने क्रममा क्रोमोजोम छुट्टिने प्रक्रिया बिग्रियो भने कुनै अण्डामा क्रोमोजोम बढी र कुनैमा कम हुन सक्छ। यस्तो अवस्थालाई 'एन्युप्लोइडी' भनिन्छ।
सरल भाषामा भन्दा, बच्चा बन्ने प्रारम्भिक कोषिकामा आनुवंशिक सामग्रीको मात्रा नै गलत हुनु हो। यसले भ्रूणको विकासमा बाधा पुर्याउन सक्छ, गर्भधारण असफल हुन सक्छ वा गर्भपतनको जोखिम बढ्न सक्छ।
अनुसन्धान अनुसार २० वर्ष उमेर समूहका महिलाका अपरिपक्व अण्डामध्ये पनि २० प्रतिशतभन्दा बढीमा क्रोमोजोमको संख्या गलत हुन सक्छ। ४० वर्ष नाघेका महिलामा यस्तो समस्या भएका अण्डाको अनुपात करिब ५० प्रतिशत पुग्न सक्छ।
जर्मनीको गोटिङ्गेनस्थित म्याक्स प्लांक इन्स्टिच्युट फर मल्टिडिसिप्लिनरी साइन्सेजकी वैज्ञानिक मेलिना शुहको टोलीले अण्डामा क्रोमोजोम सम्बन्धी त्रुटि किन बढ्छ भन्ने विषयमा अनुसन्धान गरेको छ।
उनीहरूले क्रोमोजोमका जोडीलाई एकअर्कासँग जोडेर राख्ने 'कोहिसिन' नामक प्रोटिनको भूमिका पहिचान गरेका छन्। यसलाई क्रोमोजोमलाई सही क्रममा राख्ने जैविक 'गम' का रूपमा बुझ्न सकिन्छ।
उमेर बढ्दै जाँदा अण्डामा कोहिसिनको मात्रा घट्छ। त्यसपछि क्रोमोजोमलाई ठीकसँग समातेर राख्ने क्षमता कमजोर हुन्छ र तिनको विभाजनमा गल्ती हुने सम्भावना बढ्छ।
त्यस्तै, 'शुगोशिन–१' नामक प्रोटिनले कोहिसिन जोगाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। यही खोजका आधारमा शुह र उनकी सहकर्मी अगाता जिएलिन्स्काले सन् २०२५ जनवरीमा ओभो ल्याब्स स्थापना गरेका हुन्।
कम्पनीले 'एम्ब्रियोप्रोटेक्ट–१' नामक उपचार विकास गरिरहेको छ। यो पदार्थ अण्डा परिपक्व हुनुअघि नै त्यसमा पुर्याएर क्रोमोजोम सम्बन्धी त्रुटि घटाउने उद्देश्य राखिएको छ।
मुसामा गरिएको परीक्षणमा उमेर बढेका मुसाका अण्डामा देखिने क्रोमोजोम सम्बन्धी त्रुटि उपचारपछि लगभग हटाउन सकिएको अनुसन्धानकर्ताहरूको दाबी छ। उपचार गरिएका अण्डाबाट स्वस्थ मुसाका बच्चासमेत जन्मिएका छन्।
आइभिएफ उपचार गराइरहेका महिलाले दान गरेका १०० भन्दा बढी मानव अण्डामा गरिएको प्रयोगशाला परीक्षणमा पनि उपचारपछि क्रोमोजोम सम्बन्धी त्रुटि हुने अनुपात उपचार नगरिएका अण्डाको तुलनामा करिब आधा घटेको बताइएको छ।
३४ देखि ४० वर्ष उमेरका महिलाका अण्डामा सामान्य क्रोमोजोम भएका अण्डाको अनुपात उपचारपछि दोब्बरभन्दा बढी भएको शुहको टोलीको दाबी छ।
अर्को कम्पनीको फरक उपाय
बेलायतको अक्सफोर्डमा आधारित यू–प्लोइड बायोटेक्नोलोजिजले भने अर्को उपाय अपनाएको छ।
यसले 'लिभान्टा' नामक अणु विकास गरिरहेको छ। यसको उद्देश्य 'सेपरेज' नामक इन्जाइमको गतिविधि सुस्त बनाउनु हो। उक्त इन्जाइमले शुगोशिन–१ लाई काटेर हटाउने भएकाले यसको गतिविधि नियन्त्रण गर्दा कोहिसिन जोगाउन र क्रोमोजोमको विभाजनमा हुने गल्ती कम गर्न सकिने अनुसन्धानकर्ताहरूको विश्वास छ।
सन् २०२५ मा सार्वजनिक गरिएको मुसा सम्बन्धी परीक्षणमा लिभान्टाले ८४ प्रतिशत अण्डामा क्रोमोजोम सम्बन्धी त्रुटि घटाउन मद्दत गरेको कम्पनीले जनाएको थियो।
मानव अण्डामा गरिएको प्रारम्भिक परीक्षणमा लिभान्टाले परिपक्व हुँदा सामान्य क्रोमोजोम भएका अण्डाको संख्या लगभग दोब्बर बनाएको कम्पनीको दाबी छ। उपचार गरिएका अण्डामध्ये ६६ प्रतिशतमा क्रोमोजोम सम्बन्धी त्रुटि देखिएन। उपचार नगरिएको समूहमा यस्तो अण्डाको अनुपात ३६ प्रतिशत थियो।
ओभो ल्याब्सले क्रोमोजोमलाई जोडेर राख्ने कोहिसिनको प्रभाव बढाउने र अण्डाभित्र क्रोमोजोम सही ठाउँमा राख्ने सूक्ष्म संरचनालाई स्थिर बनाउने उपायमा पनि अनुसन्धान गरिरहेको छ। यसमा 'केआइएफसी–१' नामक प्रोटिनको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन सक्ने वैज्ञानिकहरूको भनाइ छ।
उपचार उपलब्ध हुन अझै समय लाग्ने
यी नतिजाले आशा जगाए पनि प्रयोगशालामा सफल हुनु र मानिसमा सुरक्षित तथा प्रभावकारी उपचार प्रमाणित हुनु फरक कुरा हुन्।
प्रजनन विशेषज्ञ रीटा भासेनाका अनुसार यी दुवै कम्पनीका प्रारम्भिक नतिजा उत्साहजनक छन्। तर उपचारले छोटो र लामो अवधिमा पार्ने प्रभाव, सम्भावित जोखिम र बच्चाको स्वास्थ्यमा पर्न सक्ने असरसमेत परीक्षण गर्नुपर्छ।
अमेरिकामा सन् २०१८ मा प्रजनन उपचार खोज्ने महिलामध्ये ४० प्रतिशतभन्दा बढी ३८ वर्षभन्दा माथिका थिए। बेलायतमा सन् २०२३ मा आइभिएफ सुरू गर्ने बिरामीमध्ये प्रत्येक ६ जनामा एक जना ४० वर्ष वा त्यसभन्दा बढी उमेरका थिए।
यी तथ्यांकले उमेरसँग सम्बन्धित प्रजनन समस्याको समाधान खोज्नु किन महत्त्वपूर्ण छ भन्ने देखाउँछन्।
यदि नयाँ उपचारहरू क्लिनिकल परीक्षणमा सफल भए भने आइभिएफका लागि उपलब्ध सामान्य क्रोमोजोम भएका अण्डाको संख्या बढ्न सक्छ। त्यसले गर्भधारणको सम्भावना सुधार्न र असफल उपचारका कारण हुने आर्थिक तथा भावनात्मक बोझ कम गर्न मद्दत गर्न सक्छ।
तर अहिले नै यी उपचारले गर्भधारण सुनिश्चित गर्छन् वा गर्भपतन रोक्छन् भन्न मिल्दैन। वैज्ञानिकहरूको लक्ष्य अण्डाभित्रै हुने त्रुटि कम गरेर सन्तान जन्माउन चाहने महिलाले उमेरका कारण सामना गर्नुपर्ने कठिनाइ केही घटाउनु हो।
(विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमको सहयोगमा तयार पारिएको)
