एउटा हातका केही हड्डीबाट कति कुरा थाहा पाउन सकिएला?
त्यो हात कसको थियो? पुरूषको कि महिलाको? कति हजार वर्षअघि बाँचेको थियो? हामीजस्तै आधुनिक मानवको थियो कि अहिले पृथ्वीबाट हराइसकेको अर्को मानव प्रजातिको?
स्पेनको एउटा गुफामा भेटिएका ६ वटा अवशेषले वैज्ञानिकलाई यिनै प्रश्नको उत्तर खोज्ने अवसर दिएका छन्।
अनुसन्धान टोलीका अनुसार ती अवशेष एक वयस्क पुरूष नियान्डरथलका हुन्। उनी करिब ४६ हजार वर्षअघिका मानिस थिए।
स्पेनको मानव विकाससम्बन्धी अनुसन्धान संस्था आइफेस–सेर्काले यही अक्टोबर १९ मा सार्वजनिक गरेको विवरण अनुसार ती अवशेषमा दायाँ हत्केलाका तीन हड्डी, औंलाको एउटा हड्डी र थप दुई टुक्रा छन्।
ती दुई टुक्रा मानवकै हड्डी भएको प्रोटिन परीक्षणबाट पहिचान गरिएको छ। आनुवांशिक परीक्षणले ती अवशेष पुरूष नियान्डरथलको भएको अनुसन्धान टोलीको निष्कर्ष छ।
यी हड्डी उत्तरी स्पेनको नाभारा क्षेत्रमा पर्ने अबाउन्त्स गुफामा भेटिएका हुन्।
नाभारा सरकारको विवरण अनुसार त्यहाँ नियान्डरथलका अवशेष पहिचान भएको यो पहिलो घटना हो। साथै, अहिलेसम्म उक्त क्षेत्रमा भेटिएका मानव अवशेषमध्ये यी सबभन्दा पुराना हुन्।
कार्बन परीक्षणले ती अवशेषलाई आजभन्दा ४४ हजारदेखि ४९ हजार वर्षअघिको समयभित्र राखेको छ। त्यसैले अनुमानित समय बुझाउन करिब ४६ हजार वर्षअघिको भनिएको छ।
यी हड्डी अहिले भर्खरै भेटिएका होइनन्। आइफेस–सेर्काका अनुसार केही समयअघि नै उत्खनन गरिएका अवशेषको पहिचान अहिले सार्वजनिक गरिएको हो।
भेटिनु र चिनिनु बीचको यो अन्तर महत्त्वपूर्ण छ। माटोबाट कुनै हड्डी निकाल्दैमा त्यसको सबै इतिहास खुल्दैन। त्यसपछि सुरू हुने प्रयोगशाला परीक्षणले अवशेषको परिचय बदल्न सक्छ।
अबाउन्त्सका हड्डीमा अनुसन्धानकर्ताले एउटा उपयोगी कुरा फेला पारेका थिए — प्राचीन डिएनए।
उत्तरी स्पेनको नाभारा क्षेत्रमा पर्ने अबाउन्त्स गुफाको प्रवेश द्वार।
हजारौं वर्ष पुरानो शरीरको अंशमा बाँकी आनुवांशिक सामग्रीले मानिसको इतिहास बुझ्न ठूलो सहयोग गर्न सक्छ। यसका लागि ती अवशेषलाई ध्यानपूर्वक पढ्नुपर्छ।
अमेरिकाको स्मिथसोनियन संस्थाको मानव उत्पत्तिसम्बन्धी विवरण अनुसार वैज्ञानिकले प्राचीन र आधुनिक मानवका आनुवांशिक संरचना तुलना गरेर उनीहरूको सम्बन्ध खोज्छन्। यसबाट फरक मानव समूह बीचको नाता र विगतमा उनीहरूबीच भएको प्रजनन पहिल्याउन सकिन्छ।
अब प्रश्न उठ्छ — नियान्डरथल भनेका को थिए?
उनीहरू बाँदर थिएनन्। उनीहरू हाम्रो नजिकका तर अहिले हराइसकेका मानव नातेदार थिए। उनीहरूको वैज्ञानिक नाम 'होमो नियान्डरथालेन्सिस' हो। आजका हामी 'होमो सेपियन्स' हौं।
स्मिथसोनियनका अनुसार नियान्डरथल युरोप र एसियाका केही भागमा बस्थे। तिनको शरीर सामान्यतया होचो र गठिलो थियो। यस्तो शारीरिक बनोटले चिसो वातावरणमा शरीरको ताप जोगाउन सहयोग गर्थ्यो।
उनीहरूलाई केवल गुफामा बस्ने असहाय प्राणीका रूपमा कल्पना गर्नु गलत हुन्छ। उनीहरूले विभिन्न प्रकारका औजार बनाउँथे, आगो प्रयोग गर्थे, ठूला जनावरको सिकार गर्थे र वनस्पतिबाट पनि खाना प्राप्त गर्थे।
अबाउन्त्समा भेटिएको पुरूषको दैनिक जीवन कस्तो थियो भनेर अहिले ठ्याक्कै भन्न सकिँदैन।
उनले कुन जनावरको सिकार गरे? कहाँ जन्मिए? जीवनभर यही क्षेत्रमा बसे कि टाढाबाट आए? उनको मृत्यु कसरी भयो?
हातका हड्डी पहिचान हुँदैमा यी सबै प्रश्नको उत्तर आएको छैन।
गुफामा केही ढुंगाका औजार र जनावरका अवशेष पनि भेटिएका छन्। केही जनावरका हड्डीमा मानिसले खानका लागि काटकुट गर्दा बनेका संकेत छन्। केही मानव अवशेषमा मांसाहारी जनावरका दाँतका चिनो छन्।
पुरातत्त्वमा अवशेषको पहिचान जत्तिकै त्यसको समय पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
कुनै औजार र हड्डी एउटै ठाउँमा भेटिँदैमा तिनलाई तुरून्तै एउटै घटनासँग जोड्न सकिँदैन। अवशेष कुन तहमा थियो, अरू सामग्रीसँग त्यसको सम्बन्ध के थियो र मिति कति हो भन्ने बुझ्नुपर्छ।
स्मिथसोनियनको मिति निर्धारणसम्बन्धी विवरणले यसका दुई मुख्य बाटा देखाउँछ।
एउटा, तह र अवस्थितिका आधारमा कुन वस्तु अर्कोभन्दा पुरानो वा नयाँ हो भनेर छुट्याउने। अर्को, सामग्रीका भौतिक वा रासायनिक गुण जाँचेर समयको थप स्पष्ट अनुमान गर्ने।
डिएनएबाट नियान्डरथलको इतिहास पढ्ने काम भने यो खोजबाट सुरू भएको होइन।
सन् २०१० मा वैज्ञानिकले क्रोएसियाको भिन्डिजा गुफामा भेटिएका तीन व्यक्तिका हड्डीबाट नियान्डरथलको आनुवांशिक संरचनाको प्रारम्भिक खाका तयार पारेका थिए।
स्मिथसोनियनले त्यस बेला प्रकाशित गरेको विवरण अनुसार ती हड्डी करिब ४४ हजार वर्ष पुराना थिए। यसले लोप भइसकेका मानव पुर्खा र अहिलेका मानिसको आनुवांशिक सामग्री सीधै तुलना गर्ने बाटो खोल्यो। हड्डीको आकारबाट देखिने भिन्नताभन्दा भित्र पुगेर सम्बन्ध खोज्न सम्भव भयो।
त्यसपछिका आनुवांशिक अध्ययनले आधुनिक मानव र नियान्डरथलबीच सन्तान जन्मिएको देखाएका छन्। आजका मानिसमा पनि उनीहरूबाट आएका केही आनुवांशिक अंश छन्।
यसले मानव विकासको इतिहास एउटै समूहले अर्कोलाई हटाउँदै अघि बढेको सरल कथा मात्र नभएको देखाउँछ। फरक मानव समूह भेटिए, केहीबीच प्रजनन भयो र तिनका आनुवांशिक अंश पछिल्ला पुस्तासम्म पुगे।
अबाउन्त्सका अवशेषको महत्त्व त्यही ठूलो इतिहासभित्र छ।
यो गुफा पिरेनिज पर्वतका दुईतर्फ आवतजावत गर्न मिल्ने प्राकृतिक मार्गनजिक पर्छ। नाभारा सरकारका अनुसार यो स्थानले प्रागऐतिहासिक मानव समूहको आवागमन र आपसी सम्बन्ध अध्ययन गर्न उपयोगी अवसर दिन्छ।
त्यहाँको पुरातात्त्विक तहले करिब ५० हजार वर्षको फरक–फरक समयका मानव गतिविधिको प्रमाण समेटेको छ। अहिलेको अनुसन्धानले गुफाको सबभन्दा पुरानो समयतर्फ ध्यान दिएको छ।
नियान्डरथल युरोपबाट करिब ४० हजार वर्षअघि हराएका मानिन्छन्। अबाउन्त्सका पुरूष त्योभन्दा केही हजार वर्षअघि बाँचेका थिए। त्यसैले उनका अवशेष नियान्डरथल इतिहासको पछिल्लो चरण बुझ्न उपयोगी हुन सक्छन्।
तर उनको डिएनएले नियान्डरथल किन हराए भन्ने रहस्य समाधान गरिसकेको छैन। स्मिथसोनियनले पनि उनीहरूको अन्त्यमा जलवायु र आधुनिक मानवसँगको प्रतिस्पर्धाको भूमिकालाई लिएर अनुसन्धान भइरहेको जनाएको छ।
अबाउन्त्समा आनुवांशिक विश्लेषण र उत्खनन जारी छन्। अहिलेसम्मको अनुसन्धानले केही उत्तर दिएको छ भने धेरै नयाँ प्रश्न पनि खोलेको छ।
ती पुरूषको नाम हामीलाई थाहा छैन। उनले आफ्नो हातले के बनाए, के समाते वा कसको हात छोए भन्ने पनि थाहा छैन।
तर हजारौं वर्षपछि बाँकी रहेका त्यही हातका हड्डीले कम्तिमा उनको परिचयको एउटा अंश खोलेका छन् — उनी त्यहाँ बाँचेका एक नियान्डरथल थिए।
अब वैज्ञानिकहरू उनको शरीरका बाँकी संकेतबाट मानव इतिहासको एउटा अध्याय पढ्न खोजिरहेका छन्।
***
-1792865428.jpg)
