मिर्गौला जोगाउन खानामा प्रोटिनको मात्रा घटाइन्छ। तर यसरी प्रोटिन घटाउँदै जाँदा शरीरलाई चाहिने पोषण नै अपुग भयो भने?
दक्षिण कोरियामा मिर्गौलाको दीर्घकालीन रोग भएका १ हजार ८६१ बिरामीमाथि गरिएको अध्ययनले यही प्रश्न उठाएको छ।
यो अध्ययनले अत्यन्त कम प्रोटिन खाने बिरामीलाई बढी प्रोटिन खानेको तुलनामा डायलासिस वा मिर्गौला प्रत्यारोपण आवश्यक पर्ने जोखिम उच्च देखाएको छ।
यसको अर्थ प्रोटिन कम खाएकै कारण मिर्गौला बिग्रियो भन्ने होइन। धेरै प्रोटिन खाए मिर्गौला जोगिन्छ भन्ने पनि होइन। अनुसन्धानले खानपान नियन्त्रण गर्दा रोगसँगै बिरामीको पोषण अवस्थालाई पनि ध्यान दिनुपर्ने देखाएको छ।
अक्टोबर २२ मा वैज्ञानिक जर्नल 'जामा नेटवर्क ओपन' मा प्रकाशित यो अध्ययनले बिरामीको प्रोटिन सेवन र त्यसपछिको स्वास्थ्य अवस्थाबीच सम्बन्ध केलाएको हो।
मिर्गौलाको दीर्घकालीन रोगमा खानपानलाई पनि उपचारको महत्त्वपूर्ण हिस्सा मानिन्छ। प्रोटिन शरीरका लागि आवश्यक भए पनि यसको उपयोगपछि बन्ने नाइट्रोजनयुक्त फोहोर पदार्थ मिर्गौलाले निकाल्नुपर्छ। मिर्गौलाको कार्यक्षमता कमजोर हुँदा ती पदार्थ व्यवस्थापन गर्न कठिन हुन्छ।
त्यसैले चिकित्सकले रोगको अवस्था हेरेर प्रोटिनको मात्रा नियन्त्रण गर्न सुझाउँछन्।
यसमा अर्को आवश्यकता पनि जोडिएको हुन्छ — शरीरलाई पर्याप्त पोषण पुर्याउने। मिर्गौलालाई कामको भार कम गर्ने प्रयासमा मांसपेशी र शरीरको पोषण अवस्था कमजोर हुन नदिने।
नयाँ अध्ययन यही सन्तुलनसँग सम्बन्धित छ।
यसमा दक्षिण कोरियाका ९ अस्पतालमा सन् २०११ देखि २०१६ सम्म सहभागी गराइएका बिरामीको विवरण प्रयोग गरिएको थियो। उनीहरू मिर्गौला रोगका विभिन्न चरणमा थिए। तर अध्ययनको सुरूआतमा डायलासिस गराइरहेका थिएनन्।
अनुगमन अवधि औसत ९.३ वर्ष थियो। यसको अर्थ सबै बिरामीलाई ठ्याक्कै त्यति नै समय पछ्याइएको होइन। आधाको अनुगमन अवधि त्योभन्दा छोटो र आधाको लामो थियो।
अनुसन्धानकर्ताले दैनिक प्रोटिन सेवनका आधारमा बिरामीलाई पाँच समूहमा छुट्याए।
सबभन्दा कम प्रोटिन सेवन गर्ने समूहमा शारीरिक तौल अनुसार प्रतिकिलो दैनिक ०.६ ग्रामभन्दा कम प्रोटिन खानेहरू थिए। उनीहरूलाई प्रतिकिलो दैनिक १.२ ग्राम वा बढी खाने समूहसँग तुलना गरिएको थियो।
प्रोटिनको परिमाण अनुमान गर्न बिरामीलाई के–के खाएको थियो भनेर सोधिएको थियो। चौबीस घन्टामा संकलित पिसाबको युरिया नाइट्रोजन मापन पनि गरिएको थियो, जसले खानामा प्रोटिनको मात्रा यकिन गर्न मद्दत गर्छ।
नतिजामा सबभन्दा कम प्रोटिन खाने समूहमा डायलासिस वा प्रत्यारोपण आवश्यक पर्ने अवस्था बढी देखियो। उमेर, अन्य रोग र स्वास्थ्यसम्बन्धी विभिन्न कारक समायोजन गरेपछि उक्त समूहको जोखिम करिब ४२ प्रतिशत उच्च पाइयो।
यसले कम प्रोटिन खाने प्रत्येक सय बिरामीमध्ये थप ४२ जनालाई डायलासिस चाहिन्छ भनेको होइन। कुनै व्यक्तिको आफ्नै जोखिम ४२ प्रतिशत हुन्छ भनेको पनि होइन। यो अनुगमन अवधिमा दुई समूहबीच देखिएको सम्बन्धको सापेक्षिक मापन हो।
मृत्युको विवरणमा पनि अन्तर थियो। सबभन्दा कम प्रोटिन खाने १३२ बिरामीमध्ये २३ जनाको मृत्यु भएको थियो। यसको तुलनामा बढी प्रोटिन खाने समूहका ३६५ जनामध्ये ३३ जनाको मृत्यु भएको थियो।
मृत्युका यी संख्याले प्रोटिनको कमी नै मृत्युको कारण थियो भन्ने प्रमाण दिँदैनन्।
त्यसो भए यस्तो सम्बन्ध किन देखियो?
एउटा सम्भावना पर्याप्त पोषण नपुग्नु हो। प्रोटिन अत्यन्त घटाउँदा केही बिरामीमा मांसपेशी घट्ने र शरीर कमजोर हुने समस्या बढ्न सक्छ। मिर्गौला रोगसँग जुधिरहेको शरीरमा पोषणको अभाव थपियो भने स्वास्थ्य झन् बिग्रन सक्छ।
तर यो अध्ययनमा देखिएको परिणामको सम्भावित व्याख्या हो। सबभन्दा कम प्रोटिन खाने बिरामीको अवस्था यही प्रक्रियाबाट बिग्रिएको प्रमाण अनुसन्धानले दिएको छैन।
यति मात्र होइन, पहिल्यै बढी बिरामी भएका व्यक्तिलाई भोक कम लागेको वा खान गाह्रो भएको हुन सक्छ। त्यही भएर उनीहरूले कम प्रोटिन खाएका हुन सक्छन्।
यो अध्ययनका थप सीमा पनि छन्। प्रोटिन सेवनको अनुमान सुरूआतमा एकपटक संकलित पिसाबबाट गरिएको थियो। तर त्यसपछिका वर्ष खानपान बदलिएको हुन सक्छ।
कुल क्यालोरी र वनस्पति तथा जनावरबाट प्राप्त प्रोटिनको भिन्नता पनि विश्लेषणमा छुट्याउन सकिएको थिएन। सहभागी सबै कोरियाली भएकाले यो परिणाम नेपालका प्रत्येक बिरामीमा उस्तै लागू हुन्छ भन्न पनि सकिँदैन।
त्यसैले यो अध्ययनको निष्कर्ष पढेर दाल, अण्डा वा मासुको मात्रा आफै बढाउनु सही हुँदैन। चिकित्सकले दिएको खानपान योजना अचानक त्याग्ने आधार पनि यसले दिएको छैन।
अन्तर्राष्ट्रिय मार्गनिर्देशनले समेत प्रोटिनबारे एउटै नियम सबैमा लागू गर्दैन।
मिर्गौला रोगसम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय संस्था 'केडिगो' को सन् २०२४ को मार्गनिर्देशनले रोगका जी३ देखि जी५ चरणका वयस्कमा प्रतिकिलो शारीरिक तौल दैनिक करिब ०.८ ग्राम प्रोटिन कायम राख्न सुझाउँछ। रोग बढ्ने जोखिम भएकालाई प्रतिकिलो दैनिक १.३ ग्रामभन्दा बढी सेवनबाट बच्न भन्छ।
यसको गणित बुझ्न, ६० किलो तौलमा ०.८ ग्रामको हिसाब दैनिक ४८ ग्राम प्रोटिन हुन्छ। तर यो सामान्य उदाहरण हो, व्यक्तिगत आहार निर्देशन होइन।
अनि ४८ ग्राम प्रोटिन भनेको ४८ ग्राम मासु वा दाल पनि होइन। खाद्यवस्तुको तौल र त्यसमा रहेको प्रोटिनको मात्रा फरक हुन्छ।
त्यसैले मुख्य प्रश्न 'प्रोटिन घटाउने कि बढाउने' मात्र होइन। कति घटाउने, कसका लागि, कुन अवस्थामा र पोषणको निगरानी कसरी गर्ने भन्ने हो।
यसको जबाफ बिरामीको मिर्गौलाको कार्यक्षमता, तौल, पोषण अवस्था, मधुमेह, अन्य रोग र उपचार अनुसार फरक पर्छ।
नयाँ अनुसन्धानले मिर्गौला रोगको उपचारमा विचार गर्नुपर्ने यही पक्ष अगाडि ल्याएको छ। खानामा प्रतिबन्ध लगाउँदैमा उपचार पूरा हुँदैन। त्यसपछि बिरामीले पर्याप्त खाइरहेको छ कि छैन, शरीर कमजोर हुँदै गएको छ कि छैन भन्ने पनि हेर्नुपर्छ।
