लुम्बिनी प्रदेशका पूर्वमुख्यमन्त्री तथा नेपाली कांग्रेस संसदीय दलका नेता डिल्लीबहादुर चौधरीले मुक्त कमैया परिवारको पूर्ण पुनर्स्थापना र उचित व्यवस्थापन हुन नसकेकोप्रति गम्भीर चिन्ता व्यक्त गरेका छन्।
२६ वर्षअघि मुक्त घोषणा गरिएका ३६ हजार कमैया परिवारको अवस्था अझै पनि अपेक्षित रूपमा सुधार हुन नसकेको भन्दै उनले त्यसतर्फ राज्यको गम्भीर ध्यानाकर्षण गराएका छन्।
नेपालमा कमैया मुक्ति आन्दोलनका अगुवासमेत रहेका चौधरीले कमैया मुक्ति दिवसका अवसरमा शनिबार शुभकामना सन्देश जारी गर्दै राज्यले मुक्त कमैयाहरूलाई अझै पनि सम्पत्तिमाथिको पूर्ण अधिकार दिन नसकेको र उनीहरू प्राकृतिक जोखिमयुक्त जमिनमा बस्न बाध्य रहेको उल्लेख गरेका छन्।
विक्रम संवत् २०५७ साल साउन २ गते नेपाल सरकारले कमैयाको नाममा प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा असहाय तथा अशिक्षित श्रमिकलाई बन्धुवा श्रममा लगाउने प्रथालाई पूर्ण रूपमा गैरकानुनी घोषणा गर्दै कमैया मुक्तिको उद्घोष गरेको थियो। सोही दिनको सम्झनामा प्रत्येक वर्ष साउन २ गते कमैया मुक्ति दिवस मनाइन्छ।
सरकारको उक्त घोषणापछि पश्चिम तराईका पाँच जिल्ला–दाङ, बाँके, बर्दिया, कैलाली र कञ्चनपुरका करिब ३६ हजार कमैया परिवारका दुई लाखभन्दा बढी व्यक्ति बन्धुवा जीवनबाट मुक्त भएका थिए।
चौधरीले मुक्ति दिवसका बेला जन्मिएको बालक आज २६ वर्षको युवा भइसक्दासमेत लाखौं मुक्त कमैया परिवारको पुनर्स्थापना र व्यवस्थापन पूरा हुन नसकेकोप्रति गम्भीर चासो व्यक्त गरेका छन्।
'मुक्त भएको आज २६ वर्ष बितिसक्दासमेत मुक्त कमैयाले राज्यबाट पाउनुपर्ने अधिकार पाएका छैनन्। उनीहरूलाई शरीर लुकाउनेजति जमिनको टुक्रा त दिइएको छ, तर त्यसमाथिको स्वामित्व अधिकार अझै स्थापित हुन सकेको छैन,' चौधरीले भनेका छन्, 'मुक्त कमैयाहरू अझै पनि प्राकृतिक जोखिमयुक्त जमिनमा बस्न बाध्य छन्। कमैया मुक्ति आन्दोलनको उद्गमस्थल कैलालीको गेटालगायत देशभर रहेका मुक्त कमैयाको उचित व्यवस्थापन र दिगो रोजगारी सुनिश्चित गर्न राज्यको ध्यान जान आवश्यक छ। त्यसका लागि तीनै तहका सरकार गम्भीर हुनुपर्छ।'
चौधरीले राज्यको बेवास्ताका कारण मुक्त कमैयाहरू अझै पनि कठिन जीवन बिताउन बाध्य रहेको उल्लेख गर्दै त्यसको अन्त्य हुनुपर्ने बताएका छन्।
'राज्यको नीतिगत कमजोरीका कारण मुक्त कमैयाहरू फेरि पनि दासताकै चक्रमा फर्किन बाध्य नहून्,' उनले भनेका छन्, 'आजको दिनले मुक्त कमैयामा उत्साह, ऊर्जा र सिर्जनशीलता बढाउने वातावरण सिर्जना गर्ने दायित्व राज्यको हो।'
उनले मुक्त कमैयालाई स्वरोजगार बनाउने तथा उनीहरूको उत्पादन र सीपलाई बजारसम्म पुर्याउने अभियानमा कमैया आन्दोलनका अभियन्ताका रूपमा निरन्तर साथ रहने प्रतिबद्धता पनि व्यक्त गरेका छन्। चौधरीले कमैया मुक्ति आन्दोलनको सुरुदेखि नै संयोजकका रूपमा भूमिका निर्वाह गरेका थिए।
शुभकामना सन्देशमा उनले कमैया आन्दोलनका अगुवा तथा कमैया संघर्ष समितिका संयोजक राजदेव चौधरी, कैलालीमा जमिन्दारविरुद्ध कमैया विद्रोहको सुरुवात गर्ने १९ जना कमैया, उनीहरूलाई कानुनी सहजीकरण गर्ने अधिवक्ता डिल्लीराज धिताल तथा आन्दोलनकारी र सरकारबीच समन्वय गर्ने दमननाथ ढुङ्गाना, पद्मरत्न तुलाधर, यज्ञराज चौधरीलगायतको योगदानको उच्च सम्मानका साथ स्मरण गरेका छन्।
त्यसैगरी तत्कालीन प्रधानमन्त्रीहरू, राजनीतिक नेतृत्व, मन्त्रीहरू, आन्दोलन सफल बनाउन भूमिका खेल्ने सञ्चारमाध्यम, रमा पराजुली, विवेक पण्डित, प्रत्युष पन्त, आशुतोष पराजुली तथा तत्कालीन मार्टिन चौतारीको समूहलगायत विभिन्न संघ संस्थाप्रति पनि उनले आभार व्यक्त गरेका छन्।
