मानिसको जीवन पद, प्रतिष्ठा र उपलब्धिको सूची मात्र होइन। ती उपलब्धिका पछाडि लुकेका अभाव, संघर्ष, असफलता, पारिवारिक जिम्मेवारी, सम्बन्ध, धैर्य र निरन्तर कर्मले जीवनको वास्तविक कथा निर्माण गर्छन्। आफूले बाँचेको समय, भोगेका कठिनाइ र सिकेका अनुभवलाई इमानदारीपूर्वक अभिलेखित गर्ने प्रयास हो मेरो आत्मकथा ‘पदभन्दा ठूलो पौरख’।
अभावग्रस्त ग्रामीण परिवेशबाट सुरु भएको जीवन, शिक्षाका लागि गरिएको संघर्ष, रोजगारीको खोजी, आर्थिक आत्मनिर्भरताको प्रयास, पारिवारिक जिम्मेवारी, सार्वजनिक सेवाका अनुभव र जीवनको उत्तरार्धमा प्राप्त अनुभूतिहरू यसमा समेटिएका छन्।
त्यसैले यो पुस्तक मेरो व्यक्तिगत जीवनयात्राको विवरण मात्र होइन। एउटा संघर्षशील विद्यार्थीबाट राष्ट्रसेवक, आर्थिक आत्मनिर्भरताको खोजीमा निरन्तर प्रयासरत व्यक्ति, परिवारप्रति जिम्मेवार छोरा, भाइ र दाइ, स्नेही पिता, सहयात्री श्रीमान् तथा सचेत नागरिकका रूपमा मैले भोगेका अनेकौँ अनुभव यसमा उनिएका छन्।
तर यो केवल मेरो एक्लो यात्रा होइन। यसमा परिवारका संघर्ष र खुसी, मेरी श्रीमतीको आफ्नै शिक्षायात्रा, छोराछोरीका पीडा र उपलब्धि तथा मैले बाँचेको समय र समाजका अनेकौँ प्रतिबिम्ब पनि छन्।
अभावबाट सुरु भएको यात्रा
विसं २०१३ साल साउन २२ गते गुल्मीको थोर्गास्थित कमेरेडाँडाको सामान्य ग्रामीण परिवेशमा जन्मिएको म आठ वर्षको उमेरमा खाली खुट्टा विद्यालय प्रवेश गरेको थिएँ। सीमित आर्थिक स्रोत, ग्रामीण जीवनका कठिनाइ र तत्कालीन सामाजिक अवस्थाबीच शिक्षालाई अघि बढाउनु आफैँमा संघर्ष थियो।
तेह्र वर्षको उमेरमै पढाइलाई निरन्तरता दिन घर छाडेर अर्काको पसलमा काम गर्दै पढ्नुपरेको घटना जीवनको एउटा गहिरो मोड बन्यो। त्यसपछि शिक्षा, आवास, रोजगारी र जीवननिर्वाहका लागि अनेकौँ कठिनाइ सामना गर्दै अघि बढ्नुपर्यो। विसं २०३१ सालको एसएलसी परीक्षामा दुई विषयमा अनुत्तीर्ण हुनु पनि जीवनको अर्को परीक्षा थियो। तर असफलतालाई अन्तिम निष्कर्ष नमान्ने अठोटले पुनः अध्ययनतर्फ फर्कायो र छिमेकी देश भारतको ऋषिकेशसम्म पुर्यायो।
सहकारी संस्थाको सामान्य कर्मचारीबाट सुरु भएको पेसागत यात्रा नेपाल राष्ट्र बैंक हुँदै निजामती सेवासम्म पुग्यो। विभिन्न जिम्मेवारी निर्वाह गर्दै उपसचिव पदबाट अवकाश पाएँ। तर फर्केर हेर्दा पदभन्दा बढी सम्झनामा रहने कुरा ती पदसम्म पुग्न गरिएको संघर्ष, जिम्मेवारी निर्वाह गर्दाका अनुभव र त्यसबाट प्राप्त जीवनबोध रहेछन्।
श्रीमतीको आफ्नै संघर्ष
मेरो जीवनकथालाई केवल मेरो संघर्षका रूपमा बुझ्नु अधुरो हुन्छ। मेरो जीवनयात्राको अर्को महत्त्वपूर्ण पाटो जीवनसाथीको आफ्नै संघर्ष र उपलब्धिको कथा पनि हो। यो पक्षलाई मैले नलुकाई यथार्थ रूपमा प्रस्तुत गरेको छु।
पारिवारिक जिम्मेवारी, घर-परिवारको दायित्व र जीवनका अनेक उतारचढावबीच मेरी श्रीमतीले आफ्नो अध्ययनलाई निरन्तरता दिइन्। तीन वर्षे स्नातक तह पूरा गर्न उनलाई ११ वर्ष लाग्यो। विवाहपछिको जीवन सहज नभए पनि उनले शिक्षाको यात्रा छाडिनन्। त्यसपछि दुई विषयमा स्नातकोत्तर अध्ययन पूरा गरिन् र नेपाल सरकारबाट विद्युत् नियमन आयोगको सदस्य पदमा दुई कार्यकाल नियुक्त भएर सार्वजनिक जिम्मेवारीसमेत निर्वाह गरिन्।
त्यसैले यस पुस्तकमा श्रीमती केवल ‘लेखककी पत्नी’ का रूपमा उपस्थित छैनन्। उनी आफ्नै संघर्ष, धैर्य, त्याग, शिक्षा र जिम्मेवारीको यात्रासहितकी सहयात्रीका रूपमा प्रस्तुत भएकी छन्।
छोराको जन्मदेखि १७ शल्यक्रियासम्म
कृतिको सबैभन्दा संवेदनशील पक्षमध्ये एउटा मेरो छोराको जीवनसँग जोडिएको संघर्ष हो।
छोराको जन्म भएको ६५ दिनमै उपचार र शल्यक्रियाको कठिन यात्रा सुरु भयो। एकपटकको उपचारले समस्या समाधान भएन। समयक्रममा पटक–पटक गरी १७ पटकसम्म शल्यक्रिया गर्नुपर्यो। एउटा सानो बालकको स्वास्थ्यसँग जोडिएको यस्तो लामो उपचारयात्राले परिवारलाई आर्थिक मात्र होइन, मानसिक र भावनात्मक रूपमा पनि निरन्तर परीक्षामा पारिरह्यो।
तर त्यही संघर्षबीच छोराले आफ्नो अध्ययनलाई अघि बढाए। चिकित्सा शिक्षा हासिल गर्दै अन्ततः एमसिएच डिग्रीसम्म पुग्न सफल भए।
यो प्रसङ्गलाई मैले केवल सफलताको कथा बनाएर प्रस्तुत गरेको छैन। एउटा परिवारले सन्तानको स्वास्थ्यका लागि भोगेको चिन्ता, उपचारका क्रममा सामना गरेको कठिनाइ, आशा र निराशाबीचको लामो यात्रा र त्यसपछि शिक्षाको क्षेत्रमा प्राप्त उपलब्धिलाई यसमा स्वाभाविक रूपमा प्रस्तुत गरेको छु।
परिवारभित्रका अनेक दृष्टिकोण
यस आत्मकथाको अर्को विशेष पक्ष परिवारका सदस्यका दृष्टिकोण पनि समावेश हुनु हो। लामो वैवाहिक सहयात्रापछि मेरी श्रीमतीका आफ्नै अनुभूति छन्। छोराले बुबालाई कसरी हेरे भन्ने दृष्टिकोण छ। छोरीले बुबाको जीवनलाई कसरी बुझेकी छन् भन्ने अर्को दृष्टिकोण छ।
यसरी एउटै व्यक्तिको जीवनलाई लेखकको आँखाबाट मात्र होइन, श्रीमती, छोरा र छोरीका आँखाबाट पनि हेर्ने प्रयास गरिएको छ।
यसले आत्मकथालाई केवल ‘मैले के गरेँ’ भन्ने विवरणमा सीमित राख्दैन। आफूलाई नजिकबाट चिन्ने मानिसहरूले आफूलाई कसरी बुझे, मेरो व्यवहार र संघर्षलाई कसरी अनुभव गरे भन्ने अर्को आयाम पनि थप्छ। यसबाट पाठकले एउटै जीवनका फरक अनुभूति र दृष्टिकोण बुझ्ने अवसर पाउँछन्।
तृतीय व्यक्तिको दृष्टिमा कृति र कृतिकार
आफ्नो जीवन र कृतिबारे लेखकले आफैँले गरेको मूल्याङ्कनभन्दा लामो समयदेखि चिन्ने व्यक्तित्व तथा कृतिलाई अध्ययन गरेर धारणा बनाएका विद्वान्हरूको दृष्टिकोण पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ। यस आत्मकथामा समावेश शुभकामना मन्तव्य तथा पुस्तकीय भूमिकाले कृति र कृतिकारका विभिन्न पक्षलाई बाहिरबाट हेर्ने दृष्टिकोण प्रस्तुत गरेका छन्।
नेपाल सरकारका पूर्वमुख्यसचिव लीलामणि पौड्यालले शुभकामना मन्तव्यमा चार दशकभन्दा लामो व्यक्तिगत तथा प्रशासनिक सम्बन्धका आधारमा मेरो व्यक्तित्व र कृतिबारे आफ्नो धारणा यसरी व्यक्त गर्नुभएको छ:
‘पारिवारिक र नेपालको प्रशासनिक यात्रामा चार दशकभन्दा लामो मसँगको सम्बन्धका आधारमा मेरो नजरमा मीनप्रसाद ज्ञवाली एक अत्यन्त कठोर संघर्ष, समर्पण, पारिवारिक जिम्मेवारी, निष्ठा, इमानदारी र सामाजिक चेतले भरिएको स्वनिर्मित व्यक्तित्व हो। मीनप्रसाद ज्ञवालीद्वारा लिखित यो आत्मकथा केवल एउटा व्यक्तिको जीवनकथा होइन, नेपाली समाज र निजामती सेवाको चार दशक लामो प्रतिबिम्ब हो। कृतिकारले सरल, इमानदार र आत्मस्वीकृतिमूलक शैलीमा आफ्नो जीवन यात्रालाई प्रस्तुत गर्नुभएको छ।’
त्यसैगरी, प्रा. गोपीकृष्ण शर्माले पुस्तकको भूमिकामा कृतिको तथ्यपरकता, नवीनता र प्रस्तुतिशैलीबारे आफ्नो मूल्याङ्कन यसरी प्रस्तुत गर्नुभएको छ:
‘यस प्रकार तथ्यपरक सामग्री सङ्कलन गरेर विशेष परिश्रमका साथ रचना गरिएको प्रस्तुत कृति ‘पदभन्दा ठूलो पौरख’ संघर्ष र सफलताको आत्मवृत्तान्त यस क्षेत्रको नौलो कृति हो। पढ्दै जाँदा विषयगत घटना र विवरणले पाठकलाई आकर्षण गरेको हुन्छ। कौतूहलपूर्ण अभिव्यक्ति छ र रोचक तथा रोमाञ्चक विवरणहरू छन्। यस खालको रुचिकर जीवनी प्रस्तुत गर्ने आत्मवृत्तान्तकार मीनप्रसाद ज्ञवालीको लेखनधर्मिताको प्रशंसा गर्दछु।’
उपप्रा. ज्ञाननिष्ठ ज्ञवालीले कृतिले दिने जीवनदर्शन र भावी पुस्ताका लागि यसको सन्देशलाई यसरी अभिव्यक्त गर्नुभएको छ:
‘जीवनका गहिरा खाडलहरू पार गर्दै पौरख, निष्ठा र मानवीय संवेदनाको उज्यालो शिखरसम्म पुग्न सकिन्छ भन्ने ज्वलन्त सन्देश यस कृतिले प्रवाह गरेको छ। वास्तवमा पदले मानिसलाई क्षणिक परिचय दिन सक्छ, तर पौरखले उसको व्यक्तित्वलाई कालजयी बनाउँछ। प्रस्तुत कृति त्यसै सत्यको जीवन्त दस्तावेज हो। यही सन्देशले भावी पुस्तालाई दीर्घकालसम्म प्रेरणा प्रदान गरिरहनेछ भन्ने मेरो दृढ विश्वास छ।’
यी मन्तव्यहरू मेरा लागि प्रशंसाका शब्द मात्र होइनन्; आफ्नो जीवनयात्रा र लेखनलाई बाहिरी दृष्टिबाट हेर्ने महत्त्वपूर्ण आधार पनि हुन्। पाठकले लेखकको आफ्नै भनाइसँगै अनुभवी प्रशासक, साहित्यिक व्यक्तित्व र अध्येताका दृष्टिकोणबाट यस कृतिलाई बुझ्ने अवसर पाउनेछन् भन्ने मेरो विश्वास छ।
सफलता मात्र होइन, आफ्नै कमजोरीको स्वीकारोक्ति
जीवनका उपलब्धिहरू लेख्नु सजिलो हुन्छ। आफ्नै कमजोरी स्वीकारेर लेख्नु कठिन हुन्छ।
त्यसैले पुस्तकमा आफ्ना कमजोरी, आवेग र आत्मग्लानिका प्रसङ्ग पनि समेटिएका छन्। परिवारसँग जोडिएको एउटा घटनामा आफ्नै रिसका कारण छोराछोरीको खुसीमा असर परेको प्रसङ्गलाई मैले लुकाएको छैन। त्यस घटनाले मलाई आफ्नै व्यवहारबारे पुनर्विचार गर्न बाध्य बनायो।
मेरो उद्देश्य आफूलाई सधैँ सही देखाउनु होइन। आत्मकथा आत्मप्रशंसाको दस्तावेज मात्र नभई आत्मसमीक्षाको ऐना पनि हुनुपर्छ भन्ने मेरो बुझाइ हो।
सार्वजनिक सेवामा अडान, चुनौती र जिम्मेवारी
मेरो जीवनयात्राको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष सार्वजनिक सेवासँग जोडिएको छ। निजामती सेवामा रहँदा मैले पद र जिम्मेवारी मात्र निर्वाह गरिनँ; कतिपय अवस्थामा आफ्नो व्यावसायिक मान्यता, प्रशासनिक इमानदारी र सार्वजनिक हितका पक्षमा अडान लिनुपर्ने परिस्थिति पनि सामना गरेँ।
रायो आयोगमा काम गर्दा देखिएका विषयमा असहमति जनाउँदै गरेको विद्रोह, खानी तथा भूगर्भ विभागमा जिम्मेवारी निर्वाह गर्दा भोगेका प्रशासनिक कठिनाइ, घरेलु तथा साना उद्योग कार्यालय, ललितपुरमा भएको घटनापछि सरुवाको प्रसङ्ग र मालपोत कार्यालयमा जाने विषयमा आफ्नो अडान राखेको घटनाले मेरो सेवाजीवनका चुनौतीपूर्ण पक्षलाई उजागर गर्छन्।
त्यस्तै, राष्ट्रिय सतर्कता केन्द्रमा रहँदा सरकारी जग्गा संरक्षणका लागि गरेको प्रयास सार्वजनिक सम्पत्तिप्रतिको जिम्मेवारीबोधसँग जोडिएको महत्त्वपूर्ण अनुभव हो। यस्ता घटनाले सार्वजनिक पदमा रहँदा निर्णय लिनु, आफ्नो मान्यतामा दृढ रहनु र सार्वजनिक हितलाई प्राथमिकता दिनु सधैँ सहज हुँदैन भन्ने अनुभव गराए।
सार्वजनिक सेवामा रहँदा गरेका काम र निर्वाह गरेका जिम्मेवारीका सन्दर्भमा मलाई राष्ट्रपतिबाट ‘प्रबल जनसेवाश्री’ मानपदवी प्रदान गरिएको थियो। यो सम्मानलाई म व्यक्तिगत उपलब्धिका रूपमा मात्र नभई सार्वजनिक सेवामा इमानदारी, जिम्मेवारी र निष्ठाका साथ काम गर्ने प्रयासको कदरका रूपमा लिन्छु।
यी प्रसङ्गहरू प्रस्तुत गर्नुको उद्देश्य आफूले सधैँ सही निर्णय गरेँ भन्ने दाबी गर्नु होइन। बरु सार्वजनिक सेवामा काम गर्दा आइपर्ने चुनौती, सिद्धान्त र व्यवहारबीचको द्वन्द्व तथा जिम्मेवारी निर्वाह गर्दाका अनुभवलाई पाठकसमक्ष राख्नु हो। पदमा रहँदा लिइएका निर्णय र देखाइएका अडानले नै मानिसको सार्वजनिक जीवनको वास्तविक परिचय निर्माण गर्छन् भन्ने मेरो अनुभव छ।
आर्थिक संघर्ष र आत्मनिर्भरताको प्रयास
कृतिमा आर्थिक जीवनको पक्ष पनि महत्त्वपूर्ण रूपमा आएको छ। सीमित आम्दानी र पारिवारिक जिम्मेवारीबीच आर्थिक आधार निर्माण गर्ने प्रयास, बैंकबाट ऋण लिएर घर निर्माण गर्ने निर्णय, भाइहरूको भविष्यका लागि घडेरी खरिद गर्ने जोखिम, ऋण तिर्दै अघि बढ्ने अनुशासन र लगानीका सफलता–असफलताका अनुभव यसमा समेटिएका छन्।
मेरो दृष्टिमा ऋण लिनु आफैँमा उपलब्धि होइन। त्यसलाई जिम्मेवारीपूर्वक उपयोग गर्नु, समयमै तिर्नु र त्यसबाट परिवारको आर्थिक आधार निर्माण गर्न सक्नु महत्त्वपूर्ण कुरा हो। त्यसैले आर्थिक जीवनका प्रसङ्गलाई सम्पत्ति प्रदर्शनका रूपमा होइन, सीमित स्रोतसाधन भएको व्यक्तिले योजना, श्रम, धैर्य र वित्तीय अनुशासनबाट कसरी आफ्नो अवस्था सुधार्न सक्छ भन्ने अनुभवका रूपमा प्रस्तुत गरेको छु।
‘पदभन्दा ठूलो पौरख’ किन?
पुस्तकको शीर्षकभित्र नै यसको मूल जीवनदर्शन छ।
पद मानिसलाई केही समयका लागि औपचारिक परिचय दिन सक्छ। पदसँग अधिकार, जिम्मेवारी र सम्मान जोडिन्छ। तर पद स्थायी हुँदैन। पदबाट निवृत्त भएपछि मानिससँग बाँकी रहने कुरा उसको कर्म, व्यवहार, इमानदारी र उसले निर्माण गरेको विश्वास हो।
त्यसैले ‘पदभन्दा ठूलो पौरख’ भन्नुको अर्थ पदको अवमूल्यन गर्नु होइन। पदभन्दा माथि मानिसको कर्म, चरित्र र योगदान हुन्छ भन्ने मेरो बुझाइ हो।
मेरो जीवनमा पनि उपसचिव पद प्राप्त गर्नु एउटा उपलब्धि थियो। तर आज फर्केर हेर्दा त्यो पदसम्म पुग्न गरेको संघर्ष, परिवारका लागि गरेको प्रयास, सार्वजनिक सेवामा निर्वाह गरेको जिम्मेवारी, सफलताबाट प्राप्त आत्मविश्वास र असफलताबाट सिकेका पाठ नै बढी महत्त्वपूर्ण लाग्छन्।
कृति केवल आत्मकथा मात्र होइन, वंशीय अभिलेख पनि
यस कृतिको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष यसको परिशिष्टमा समावेश गरिएको विस्तृत वंशावली हो। लेखकको जन्मथलो गुल्मी, थोर्गा, कमेरेडाँडासँग जोडिएको ज्ञवाली वंशका मूल पुरुष १२औँ पुस्ताका उमाकान्त ज्ञवालीदेखि १६औँ पुस्तासम्मका करिब पाँच सय व्यक्तिको वंशावली यस कृतिमा समावेश गरिएको छ।
यसले ‘पदभन्दा ठूलो पौरख’ लाई लेखकको व्यक्तिगत जीवनकथामा मात्र सीमित नराखी आफ्नो जन्मथलो, पुर्खा, वंशपरम्परा र त्यसबाट विभिन्न स्थानमा विस्तारित ज्ञवाली परिवारको इतिहाससँग जोडिएको एउटा उपयोगी अभिलेखका रूपमा समेत स्थापित गरेको छ। विशेषतः गुल्मीको थोर्गा, कमेरेडाँडामा जन्मिएका तथा त्यहाँबाट विभिन्न ठाउँमा विस्तारित ज्ञवाली परिवारका लागि यो वंशावली आफ्नो पुर्ख्यौली सम्बन्ध खोज्न, पुस्तागत सम्बन्ध बुझ्न र आफ्नो पारिवारिक इतिहाससँग जोडिन उपयोगी हुने अपेक्षा गर्न सकिन्छ।
यस अर्थमा पुस्तकको परिशिष्टमा समावेश वंशावली व्यक्तिगत स्मृतिभन्दा पर पुगेर एउटा समुदाय र वंशको पुस्तागत सम्बन्ध सुरक्षित गर्ने प्रयास पनि हो। भावी पुस्ताले आफ्ना पुर्खा र पारिवारिक सम्बन्धबारे जानकारी लिन सकून् भन्ने दृष्टिले यसको आफ्नै दस्तावेजी महत्त्व छ।
एउटा व्यक्तिको कथा, एउटा समयको साक्ष्य
यो पुस्तक नेपालको समग्र सामाजिक वा प्रशासनिक इतिहासको आधिकारिक दस्तावेज भएको दाबी गर्दैन। तर एउटा व्यक्तिले आफ्नो जीवनकालमा देखेको गाउँ, सहर, शिक्षा, रोजगारी, परिवार, आर्थिक अवस्था, सार्वजनिक सेवा र सामाजिक परिवर्तनको व्यक्तिगत साक्ष्य भने यसमा सुरक्षित छ।
त्यसैले ‘पदभन्दा ठूलो पौरख’ मेरो मात्र कथा होइन। यो अभावबाट अवसर खोजेको एउटा पुस्ताको कथा हो। यो परिवारको साथ र संघर्षको कथा हो। यो शिक्षालाई जीवन परिवर्तनको माध्यम बनाउने विश्वासको कथा हो। र अन्ततः पदभन्दा कर्मलाई ठूलो मान्ने जीवनदृष्टिको अभिलेख हो।
६.५ × ९.५ इन्च आकार, ४५० पृष्ठ र ३२ पृष्ठ रङ्गीन सामग्रीसहित प्रकाशित यस कृतिको सफ्ट कभर मूल्य १,१११ रुपैयाँ र हार्ड कभर मूल्य १,५०० रुपैयाँ छ। पुस्तकको मुद्रण नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठानको छापाखानामा गरिएको हो। यसको आइएसबिएन ९७८-९९०५-६११-०१-६ रहेको छ।
मेरो आग्रह यति मात्र हो—पाठकले यो पुस्तकमा एउटा पूर्वउपसचिवको पदको कथा मात्र नभेटून्; पदसम्म पुग्नुअघि र पदबाट बाहिरिएपछि पनि निरन्तर चलिरहने मानिसको संघर्ष, परिवारको साथ, कमजोरी, आत्मसमीक्षा र पौरखको कथा पनि भेटून्।
सायद यही कारणले मैले आफ्नो जीवनकथाको नाम राखेको छु— पदभन्दा ठूलो पौरख!