यस वर्ष दसैं–तिहारमा नयाँ नोट साट्न विगतमा जस्तो निश्चित मिति कुर्नुपर्ने छैन।
नेपाल राष्ट्र बैंक तथा बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूले सर्वसाधारणलाई आवश्यकता अनुसार निरन्तर नयाँ नोट सटहीको सुविधा दिने भएका छन्। आफूलाई पायक पर्ने बैंक तथा वित्तीय संस्थाका शाखाबाट नयाँ नोट साट्न सकिनेछ।
राष्ट्र बैंकका अनुसार नयाँ नोटको मौज्दातमा समस्या छैन। त्यसैले साट्न आउने सर्वसाधारणलाई एक–दुई सेटसम्म नयाँ नोट उपलब्ध गराइँदैछ।
राष्ट्र बैंकको थापाथलीस्थित कार्यालयबाट पनि नयाँ नोट साट्न सकिनेछ।
विगतमा दसैंअघि राष्ट्र बैंकले निश्चित मिति तोकेर नयाँ नोट वितरण गर्ने गरेको थियो। नयाँ नोट लिन सर्वसाधारणको लामो लाइन लाग्थ्यो। बैंक तथा वित्तीय संस्थामा पनि भीड बढ्थ्यो।
यसपालि भने त्यस्तो विशेष कार्यक्रम राखिएको छैन। आवश्यकता अनुसार आउनेलाई निरन्तर सटही सुविधा दिने व्यवस्था गरिएको छ।
दसैंमा नयाँ नोट साट्ने यो चलन आफैमा नयाँ होइन। यसको इतिहास झन्डै आठ दशकअघिसम्म पुग्छ।
आखिर दसैंमा नयाँ नोट साट्ने चलन कसरी सुरू भयो?
यसलाई बुझ्न नेपालमा नेपाली मुद्राको प्रचलन कसरी सुरू भयो भन्ने इतिहासतिर फर्किनुपर्छ।
राणा प्रधानमन्त्री जुद्धशमशेरले २००२ असोज १ गते एउटा अध्यादेश जारी गरेका थिए। त्यसले सदर मुलुकी खानाबाट नेपाली नोट जारी गरी प्रचलनमा ल्याउन सकिने व्यवस्था गर्यो।
त्यसपछि ५, १० र १०० रूपैयाँका नेपाली नोट छापिए र चलनचल्तीमा ल्याइए।
नेपाल राष्ट्र बैंकको विशेष प्रकाशन 'सिक्स्टी इयर्स अफ नेपाल राष्ट्र बैंक' मा उल्लेख भए अनुसार ती नोट काठमाडौं उपत्यका र सीमित केही पहाडी जिल्लामा मात्रै चलनचल्तीमा आएका थिए। किनभने, त्यति बेला नेपालमा दैनिक कारोबारदेखि सरकारी कारोबारसम्म भारतीय मुद्रामै हुने गर्थ्यो।
विक्रम सम्बत् १९९४ कात्तिक ३० गते स्थापना भएको नेपाल बैंकमा सर्वसाधारणले बचत खाता खोल्दा पनि रकम भारतीय मुद्रामै जम्मा गर्थे।
पहिलो पटक जारी भएका नेपाली नोटको प्रचलन पनि अपेक्षाकृत व्यापक हुन सकेन।
नेपाली मुद्राको प्रचलन बढाउने र भारतीय मुद्राको दबदबा घटाउने उद्देश्यले २०१३ साल वैशाखमा नेपाल राष्ट्र बैंक स्थापना भयो। सदर मुलुकी खानाले छापेका नेपाली मुद्राको दायित्व पनि राष्ट्र बैंकले लियो।
त्यसपछि २०१६ फागुन ७ गते नेपाल राष्ट्र बैंकले पहिलो पटक १, ५, १० र १०० रूपैयाँका नोट छाप्यो।
सरकारले २०१७ साल जेठदेखि मुलुकभित्रको कारोबारमा नेपाली मुद्राको मात्रै प्रयोग गर्ने निर्णय गर्यो।
त्यसै समयदेखि दसैंमा नयाँ नोट साट्ने अभ्यासले पनि निरन्तरता पाएको हो।
किन दसैंमै नयाँ नोट?
यसको पछाडि चाडपर्वको संस्कृति मात्र कारण थिएन, मुद्रा व्यवस्थापनको उद्देश्य पनि थियो।
दसैं–तिहारमा कारोबार र उपभोग दुवै बढ्छ। दसैं बेला अर्थतन्त्रको पैसा सहरबाट गाउँतिर जाने गर्छ।
त्यसैले यही समय नयाँ नेपाली नोट सर्वसाधारणको हातमा पुर्याउँदा नेपाली मुद्राको प्रयोग व्यापक हुने अपेक्षा थियो।
अर्थात्, दसैंमा नयाँ नोट दिने चलन सुरू हुँदा त्यसको सम्बन्ध नेपाली समाजको चाडपर्वसँग मात्र थिएन। मुलुकभित्र नेपाली मुद्राको चलनचल्ती बढाउने राज्यको तत्कालीन उद्देश्यसँग पनि यो जोडिएको थियो।
त्यति बेला सुरू भएको अभ्यास क्रमशः दसैंको एउटा सांस्कृतिक चलनजस्तै बन्यो।
दसैंमा टीका लगाउँदा दक्षिणा दिने, परिवार र आफन्तबीच पैसा साटासाट गर्ने चलनसँग नयाँ नोट जोडिँदै गयो।
तर यही चलनले राष्ट्र बैंकका लागि अर्को समस्या पनि सिर्जना गरेको छ।
चाडपर्वमा नोटको आयु किन छोटिन्छ?
दसैं–तिहार र अन्य चाडपर्वमा नोटको प्रयोग धेरै हुन्छ। पूजाआजा, दक्षिणा र पैसाको प्रत्यक्ष आदानप्रदान हुँदा नोट चाँडै मैलिने, च्यातिने र झुत्रिने गर्छन्।
दसैंमा नयाँ नोटका रूपमा बाहिरिएका नोटमध्ये धेरैजसो केही वर्षमै फेरि राष्ट्र बैंकमा फर्किन्छन्।
राष्ट्र बैंकले पुराना र चलनचल्तीका लागि अयोग्य नोट नष्ट गर्दै आएको छ। आर्थिक वर्ष २०७८/७९ मा मात्रै ४ अर्ब ४५ करोड रूपैयाँ बराबरका पुराना नोट जलाउन पठाइएको थियो।
पछिल्लो समय भने पुराना नोटबाट खाना पकाउन प्रयोग हुने ब्रिकेटसमेत बनाएर बिक्री गर्ने गरिएको छ।
सानो दरका नोट अझ छिटो बिग्रिन्छन्। पाँच र दस रूपैयाँका नोटको आयु करिब तीन वर्ष रहने गरेको राष्ट्र बैंकको अनुभव छ। पाँच सय र एक हजार रूपैयाँका नोटको प्रयोग तुलनात्मक रूपमा कम हुने भएकाले तिनको औसत आयु करिब पाँच वर्ष रहन्छ।
हाल राष्ट्र बैंकले १ र २ रूपैयाँका नोट निष्कासन गर्न छाडिसकेको छ। दसैंमा नयाँ नोटका रूपमा मुख्यतः ५ रूपैयाँदेखि १०० रूपैयाँसम्मका साना दरका नोट साट्ने गरिन्छ।
औसतमा एउटा नोट छाप्न करिब २ रूपैयाँ ५० पैसा खर्च हुने भएकाले राष्ट्र बैंकले नोट जतन गर्न आग्रह गर्दै आएको छ। नोट जलाउन वा केरमेट गर्नसमेत निषेध गरिएको छ।
नोट बिगारेमा तीन महिनासम्म जेल र पाँच हजार रूपैयाँसम्म जरिवाना हुने व्यवस्था छ।
तर दसैंजस्ता चाडपर्वमा नोटको खपत र क्षति दुवै बढ्छ।
अब नयाँ नोट होइन, सुकिला नोटतिर
पछिल्ला वर्ष राष्ट्र बैंकले दसैंमा 'नयाँ नोट' को सट्टा 'सुकिला नोट' को प्रयोगलाई पनि प्राथमिकता दिन थालेको छ।
यस वर्ष पनि पुरानै शैलीमा ठूलो संख्यामा नयाँ नोट बाँड्नेभन्दा आवश्यकता अनुसार सटही सुविधा दिने व्यवस्था गरिएको हो।
बैंक तथा वित्तीय संस्थाले पनि ग्राहकको माग अनुसार राष्ट्र बैंकबाट नयाँ नोट लिइसकेका छन्।
नयाँ नोटको मौज्दात पर्याप्त रहेकाले सर्वसाधारणले बैंक तथा वित्तीय संस्थाका शाखाबाट एक–दुई सेटसम्म नयाँ नोट साट्न सक्नेछन्।
राष्ट्र बैंकको थापाथली कार्यालयबाट पनि सटही गर्न सकिनेछ।
यसपालिको अर्को परिवर्तन भने एटिएमसँग जोडिएको छ।
बैंक तथा वित्तीय संस्थाको माग अनुसार एटिएमबाटै १०० रूपैयाँ दरका नोट निकाल्न सकिने व्यवस्था गरिएको छ।
दसैंमा साना दरका नयाँ वा सुकिला नोट लिन बैंकमा भीड लाग्ने गरेको थियो। त्यसको विकल्पका रूपमा १०० रूपैयाँका नोट पनि एटिएमबाट निकाल्न मिल्ने व्यवस्था गर्न बैंकरहरूले सुझाव दिएका थिए।
हाल अधिकांश एटिएमबाट ५०० र १००० रूपैयाँ दरका नोट मात्रै निकाल्न मिल्ने व्यवस्था छ। एक सय रूपैयाँ दरका नोट पनि एटिएमबाट निकाल्न सकिने भएपछि दसैं–तिहारमा साना दरका नोटको माग व्यवस्थापन गर्न सहज हुने अपेक्षा गरिएको छ।
चलन उही, तर तरिका बदलिँदै
यसरी हेर्दा दसैंमा नयाँ नोट साट्ने चलनको सुरूआत र अहिलेको व्यवस्थाबीच लामो सम्बन्ध देखिन्छ।
करिब आठ दशकअघि नेपाली मुद्राको चलनचल्ती बढाउने उद्देश्यले चाडपर्वसँग जोडिएको अभ्यास अहिले आइपुग्दा बैंकिङ प्रणालीको भीड व्यवस्थापन, नोटको आयु र नगद व्यवस्थापनसँग जोडिएको विषय बनेको छ।
पहिले दसैं आउनुअघि राष्ट्र बैंकले ठूलो परिमाणमा नयाँ नोट वितरण गर्थ्यो। पछि नयाँ नोटको सट्टा सुकिला नोटमा जोड दिन थालियो।
र, अहिले बैंकको काउन्टरमा मात्र निर्भर नरहेर १०० रूपैयाँका नोट एटिएमबाटै निकाल्न सकिने व्यवस्था गरिएको छ।
अर्थात्, दसैंमा नयाँ नोट हातमा पार्ने चलन हराएको होइन। त्यसलाई सर्वसाधारणसम्म पुर्याउने तरिका भने विस्तारै फेरिँदै गएको छ।
यस वर्षको व्यवस्था त्यसैको अर्को चरण हो।
अर्कातर्फ, दसैं बेला चलनचल्तीमा रहने नगदको मात्रा पनि सामान्य समयभन्दा बढ्छ। राष्ट्र बैंकको गत साउनसम्मको तथ्यांक अनुसार बजारमा करिब ५ खर्ब १४ अर्ब रूपैयाँ बराबरको नगद चलनचल्तीमा थियो।
दसैंमा त्यसमा थप वृद्धि हुन्छ।
चाडपर्व बेला बैंकिङ प्रणालीबाट बाहिरिएको थप रकम भने करिब १५–२० दिनमै फेरि बैंकिङ प्रणालीमा फर्किने गर्छ।
तर बजारमा स्थायी रूपमा चलनचल्तीमा रहने ठूलो परिमाणको नगद त्यही रहन्छ।
त्यसैले दसैंमा नयाँ नोट साट्ने प्रश्न केवल चाडपर्वको रहरको विषय होइन। यो नेपाली मुद्राको इतिहास, नगदको माग, बैंकिङ प्रणालीको व्यवस्थापन र एउटा लामो समयदेखि चलिआएको सांस्कृतिक अभ्याससँग जोडिएको विषय पनि हो।
***
-ink-1727593254.jpeg)
