नेपाली कांग्रेसको राजनीति दशकौंसम्म केही प्रभावशाली राजनीतिक परिवारको वरिपरि घुम्यो।
बिपी कोइराला, गणेशमान सिंह, कृष्णप्रसाद भट्टराई, गिरिजाप्रसाद कोइराला, महेन्द्रनारायण निधिजस्ता नेताहरूले बनाएको राजनीतिक पुँजी उनीहरूका सन्ततिसम्म आइपुग्दा पनि पार्टीभित्र प्रभावशाली रह्यो।
पार्टी स्थापनादेखि २००७ सालको क्रान्ति, पञ्चायतविरोधी आन्दोलन, २०४६ सालको जनआन्दोलन, लोकतन्त्र पुनर्स्थापना, शान्ति प्रक्रिया हुँदै गणतन्त्र स्थापनासम्मको राजनीतिक यात्रामा अग्रणी भूमिका खेलेका कांग्रेसका यी पुराना नेताहरूका सन्तति पार्टीको नेतृत्वमा पनि प्रभावशाली नै मानिन्थे।
तर कांग्रेसको १५औं महाधिवेशनमा आएर त्यो पारिवारिक विरासतको प्रभाव कमजोर देखिएको छ।
बिपी कोइरालाका छोरा डा. शशांक कोइराला, गणेशमान सिंहका छोरा प्रकाशमान सिंह र महेन्द्रनारायण निधिका छोरा विमलेन्द्र निधि अहिले मूल कांग्रेसको महाधिवेशन प्रक्रियामा सहभागी छैनन्।
बिपी परिवारकै डा. शेखर कोइराला पनि मूल महाधिवेशन र शेरबहादुर देउवा पक्षको समानान्तर महाधिवेशन तयारी दुवैबाट अलग छन्।
शशांक, प्रकाशमान र विमलेन्द्र भने शेरबहादुर देउवा पक्षको समानान्तर महाधिवेशन तयारीमा सक्रिय छन्।
यही बेला गिरिजाप्रसाद कोइरालाकी छोरी सुजाता कोइरालाले भने फरक बाटो रोजेकी छन्।
गत पुसमा गगन थापाको नेतृत्वमा भएको विशेष महाधिवेशनमा सहभागी नभएकी सुजाताले त्यसलगत्तै थापाको नेतृत्व स्वीकार गर्दै कांग्रेस अघि बढ्नुपर्ने बताएकी थिइन्। अहिले उनी १५औं महाधिवेशनमा सहभागी छिन्, यद्यपि उम्मेदवार भने बनेकी छैनन्।
आइतबार काठमाडौंको खुलामञ्चमा १५औं महाधिवेशन उद्घाटन गर्दै सभापति गगन थापाले कांग्रेसको यही बदलिएको तस्बिरतर्फ संकेत गरेका थिए।
'हाम्रो आत्मा त्यही हो। बिपी कोइरालाको हो, गणेशमानको हो,' थापाले भनेका थिए, 'अहिले बिपी कोइरालाका छोरा कहाँ हुनुहुन्छ, गणेशमानका छोरा कहाँ हुनुहुन्छ, मलाई थाहा छैन। तर आत्मा यहाँ छ, आत्मा त्यही हो।'
थापाको यो भनाइमा केवल विगतका नेताको स्मरण थिएन। यसले कांग्रेसमा विरासत, नेतृत्व र पुस्तान्तरणबीच बदलिएको सम्बन्ध पनि देखाउँथ्यो।
सभापतिका उम्मेदवारसमेत रहेका थापाले कांग्रेसले आफ्नो काम गर्ने शैली बदल्नुपर्ने विषयलाई पनि प्राथमिकतासाथ उठाएका थिए।
'हाम्रो शैली, भाषा, कर्म, सोच्ने तरिका, संस्कार, संस्कृति बदल्नुपर्नेछ,' उनले भनेका थिए।
थापाले पार्टीको शैली र संस्कृति बदल्नुपर्ने बताइरहँदा बिपीका छोरा शशांक र गणेशमानका छोरा प्रकाशमान मूल महाधिवेशन प्रक्रियामा सहभागी थिएनन्। बिपी परिवारकै शेखर र महेन्द्रनारायण निधिका छोरा विमलेन्द्र पनि यसबाट बाहिर थिए।
कांग्रेस इतिहासका अध्येता, लेखक तथा पत्रकार जगत नेपाल यसलाई राजनीतिक परिवारको विरासतमा आधारित प्रभाव क्रमशः कमजोर हुँदै गएको संकेत मान्छन्।
'कांग्रेसको पुरानो पुस्ताका परिवारबाट आएका नेताहरूले राजनीतिमा प्रवेश गर्दा अभिभावकको नामसँगै आएको सामाजिक र राजनीतिक पुँजी पनि उनीहरूको साथमा थियो,' नेपालले सेतोपाटीसँग भने, '१५औं महाधिवेशनसम्म आइपुग्दा नेपाली राजनीतिमा लामो समय प्रभाव जमाएका कोइराला र गणेशमान परिवारजस्ता शक्तिशाली राजनीतिक घरानाका सन्तति पार्टीको मुख्य नेतृत्वबाट पछि हट्दै गएका छन्।'
नेपालका अनुसार, यी परिवारका सन्ततिले राजनीतिमा प्रवेश गर्दा आफ्ना पुर्खाको राजनीतिक योगदानका कारण सहजै अवसर र कार्यकर्ताको साथ पाए। तर त्यसरी प्राप्त प्रारम्भिक पुँजीलाई आफ्नै राजनीतिक आधारमा बदल्नु उनीहरूका लागि चुनौती बन्यो।
'इतिहासमा यी परिवारका पुर्खाहरूले पार्टीका लागि गरेको ठूलो योगदान र त्यागका आधारमा वर्तमान सन्ततिहरूले सुरूमा सहजै राजनीतिक अवसर र कार्यकर्ताको ठूलो साथ पाए,' नेपालले भने, 'तर उनीहरूले आफ्नै बलबुता र क्षमतामा नेतृत्व स्थापित गर्न र कार्यकर्ताको तहमा गर्नुपर्ने निरन्तरको त्याग र संघर्ष गर्न सकेनन्।'
उनका अनुसार पारिवारिक विरासतको प्रभाव घट्नुमा पुस्तान्तरण मात्रै कारण होइन।
बदलिएको समय र राजनीतिक आवश्यकता बुझ्ने तथा त्यस अनुसार आफ्नो राजनीतिक आधार विस्तार गर्ने क्षमता पनि त्यससँग जोडिएको उनको भनाइ छ।
'नेपालमा मात्रै होइन, समयसँगै संसारभरि परिवारवाद वा विरासतको राजनीतिप्रति आकर्षण कमजोर बन्दै गयो र उनीहरूले पार्टीभित्रको आफ्नो पकड तथा कार्यकर्ताको ठूलो पंक्ति गुमाउन पुगे,' नेपालले भने।
बिपीको विरासत र शशांक–शेखर
कांग्रेसको इतिहासमा बिपी कोइरालाको भूमिका पार्टी संगठनभन्दा निकै फराकिलो र अग्लो छ।
उनी संस्थापक नेता मात्रै होइनन्, कांग्रेसको राजनीतिक दर्शन र नेपालको लोकतान्त्रिक आन्दोलनका प्रमुख वैचारिक आधारसमेत हुन्।
२००७ सालको क्रान्तिको नेतृत्वदेखि २०१५ सालको आमनिर्वाचनपछि बनेको पहिलो निर्वाचित सरकारको प्रधानमन्त्रीसम्म उनको भूमिका रह्यो।
२०१७ सालपछि लामो समय जेल र निर्वासनमा रहेका बिपीले लोकतान्त्रिक संघर्षलाई निरन्तरता दिए।
उनका छोरा डा. शशांक कोइराला भने सुरूमा चिकित्सकका रूपमा व्यावसायिक जीवनमा थिए। पछि कांग्रेस राजनीतिमा सक्रिय भएका उनी १३औं महाधिवेशनमा महामन्त्री निर्वाचित भएपछि केन्द्रीय नेतृत्वको महत्त्वपूर्ण तहमा पुगे।
तर कोइराला परिवारसँग निकट रहेका नेताहरू नै शशांकले नेतृत्व तहमा आफ्नो औचित्य स्थापित गर्न नसकेको टिप्पणी गर्छन्।
'त्यस बेला शशांक दाइको राजनीतिमा प्रवेश र नेतृत्वलाई बिपीको विरासतसँग जोडेर पनि हेरिएको थियो,' कोइराला परिवारसँग लामो समय निकट रहेका मोरङ कांग्रेसका एक नेताले भने, 'तर उहाँले महामन्त्रीकै भूमिका पनि सबभन्दा कमजोर पारामा निर्वाह गर्नुभयो। उहाँ नेतृत्वमा हुनु र नहुनुले केही फरक नै पारेन।'
त्यसैले नै १४औं महाधिवेशनअघि सम्भावित सभापति उम्मेदवारका रूपमा चर्चामा रहेका शशांक प्रतिस्पर्धामै गएनन्।
त्यस महाधिवेशनमा बिपी परिवारकै अर्का सदस्य डा. शेखर कोइराला सभापति पदका उम्मेदवार बने। गगन थापा, प्रदीप पौडेल लगायत युवा नेताको समर्थन पाएका शेखर दोस्रो चरणमा शेरबहादुर देउवासँग पराजित भए।
त्यसपछि निरन्तर देउवाप्रति आलोचनात्मक रहेका शेखरले नै सुरूमा विशेष महाधिवेशनको मुद्दा उठाएका थिए। तर उनी निकट नेताहरू विशेष महाधिवेशनमा होमिँदा शेखर आफू भने त्यसबाट बाहिर बसे।
'हामीलाई विशेष महाधिवेशनका लागि अघि बढौं भन्ने शेखर दाइ नै हुनुहुन्थ्यो,' कांग्रेस महामन्त्रीसमेत रहेका र अहिले फेरि सोही पदमा उम्मेदवारी दिएका मोरङका नेता गुरूराज घिमिरेले केही समयअघि सेतोपाटीसँग भनेका थिए, 'तर उहाँ भने विशेषमा आउनुभएन।'
विशेष महाधिवेशनमा सहभागी नभएका शेखर त्यसपछि केही समय आफूले निरन्तर आलोचना गर्दै आएका देउवासँग नजिकिए।
अहिले देउवा पक्ष समानान्तर महाधिवेशनको तयारीमा छ, तर शेखर त्यसबाट पनि अलग छन्।
शशांक भने अहिले पनि देउवा समूहसँगै छन्। उनी समानान्तर महाधिवेशनको तयारीमा सक्रिय छन्।
यसरी बिपी कोइरालाको परिवारबाट कांग्रेसको शीर्ष नेतृत्वसम्म पुगेका दुई प्रमुख राजनीतिक उत्तराधिकारी— शशांक र शेखर— दुवै अहिले मूल महाधिवेशन प्रक्रियाबाट बाहिर छन्।
गणेशमानको परिवार र प्रकाशमान
गणेशमान सिंहको परिवारको राजनीतिक यात्रा पनि कांग्रेससँग लामो समयदेखि जोडिएको छ।
कांग्रेसका संस्थापक नेता गणेशमानको २००७ सालको क्रान्तिमा महत्त्वपूर्ण भूमिका थियो। बिपीपछि कांग्रेसको राजनीतिमा सर्वोच्च नेताका रूपमा सम्मानित उनी २०४२ सालको सत्याग्रहदेखि २०४६ सालको जनआन्दोलनसम्म अग्रपंक्तिमा रहे।
२०४६ सालको आन्दोलनमा उनी संयुक्त वाममोर्चा सहितको आन्दोलनका प्रमुख नेतृत्वकर्तामध्ये थिए।
उनका छोरा प्रकाशमान सिंहले कांग्रेस संगठनबाटै राजनीति सुरू गरे। लामो समय काठमाडौं कांग्रेसको नेतृत्व गरेका उनी पार्टीको केन्द्रीय सदस्य हुँदै महामन्त्री र उपसभापतिसम्म भए।
१२औं महाधिवेशनमा महामन्त्री पदमा प्रतिस्पर्धा गर्दा उनले विमलेन्द्र निधिलाई पराजित गरेका थिए।
त्यसपछि कांग्रेसको शीर्ष नेतृत्वमा आफ्नो छुट्टै राजनीतिक आधारसहित अघि बढेका प्रकाशमानले १४औं महाधिवेशनमा सभापति पदमा उम्मेदवारी दिएका थिए।
पहिलो चरणमा शेरबहादुर देउवा, शेखर कोइराला, प्रकाशमान सिंह र विमलेन्द्र निधि सहितका उम्मेदवारबीच प्रतिस्पर्धा भएको थियो। कसैले आवश्यक बहुमत नल्याएपछि भएको दोस्रो चरणमा प्रकाशमानले देउवालाई समर्थन गरेका थिए।
अहिले १५औं महाधिवेशन चलिरहँदा गणेशमानपुत्र प्रकाशमान पनि देउवा पक्षको समानान्तर महाधिवेशनतर्फ उभिएका छन्।
निधिको विरासत र विमलेन्द्र
कांग्रेसको अर्को प्रभावशाली राजनीतिक परिवार महेन्द्रनारायण निधिको हो।
कांग्रेसका पुराना नेता निधिले तराई–मधेसमा पार्टी संगठन विस्तारमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका थिए।
२००७ सालको क्रान्ति क्रममा जनकपुर क्षेत्र कब्जापछि निधि त्यहाँको जनसरकारका प्रधानमन्त्री नियुक्त भएका थिए। २०४६ सालपछि बनेको अन्तरिम सरकारमा उनी मन्त्री भए। उनी प्रतिनिधिसभाका सदस्य तथा उपसभामुखसमेत बने।
कांग्रेस संगठनमा महामन्त्रीको जिम्मेवारी सम्हालेका निधिले तराई–मधेसमा कांग्रेसको आधार निर्माणमा लामो समय काम गरेका थिए।
उनका छोरा विमलेन्द्र निधि विद्यार्थी राजनीतिबाट कांग्रेसमा स्थापित नेता हुन्। बिपी कोइरालाले उनलाई नेपाल विद्यार्थी संघको अध्यक्ष बनाएका थिए।
त्यसपछि उनी कांग्रेसको केन्द्रीय नेतृत्वसम्म पुगे।
कांग्रेस विभाजन हुँदा नेपाली कांग्रेस प्रजातान्त्रिकका महामन्त्री बनेका निधि पार्टी एकीकरणपछि महामन्त्री र उपसभापतिसम्म भए।
राजकीय जिम्मेवारीमा पनि उनी लामो समय रहे। उपप्रधानमन्त्री तथा गृहमन्त्री बनेका उनले भौतिक पूर्वाधार तथा यातायात, शिक्षा र सामान्य प्रशासन मन्त्रालयको जिम्मेवारीसमेत सम्हाले।
१४औं महाधिवेशनमा सभापतिका उम्मेदवार बनेका निधिले पहिलो चरणमा आवश्यक बहुमत नपुगेपछि दोस्रो चरणमा देउवालाई समर्थन गरेका थिए।
अहिले उनी पनि शशांक र प्रकाशमानसँगै देउवा पक्षको समानान्तर महाधिवेशन तयारीमा सक्रिय छन्।
फरक बाटोमा सुजाता
कांग्रेसमा कुनै बेला सबभन्दा शक्तिशाली राजनीतिक परिवारमध्ये कोइराला परिवार प्रमुख थियो।
कृष्णप्रसाद कोइरालाका तीन छोरा मातृका, बिपी र गिरिजाप्रसाद कोइराला नेपालको प्रधानमन्त्री बनेका थिए।
गिरिजाप्रसाद लामो समय कांग्रेस सभापति रहे। २०४६ सालपछि उनी पटक पटक प्रधानमन्त्री बने। २०६२–६३ को आन्दोलनपछि शान्ति प्रक्रिया अघि बढाउने, संविधानसभा निर्वाचन गराउने र गणतन्त्र स्थापनासम्मको राजनीतिक संक्रमण व्यवस्थापनमा उनको प्रमुख भूमिका रह्यो।
उनकी छोरी सुजाता कोइराला भने अहिले मूल कांग्रेसमै सक्रिय छिन्।
उनी पटक पटक कांग्रेस केन्द्रीय सदस्य भइन्। पार्टीको अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध विभागको नेतृत्व गरिन्। सरकारमा परराष्ट्रमन्त्री हुँदै उपप्रधानमन्त्रीसमेत बनिन्।
सुजाता गत पुसमा गगन थापा नेतृत्वमा भएको विशेष महाधिवेशनमा सहभागी थिइनन्। तर विशेष महाधिवेशनलगत्तै उनले थापाको नेतृत्व स्वीकार गर्दै कांग्रेस अघि बढ्नुपर्ने धारणा सार्वजनिक गरिन्।
दुई दाइ शेखर र शशांकले गगन नेतृत्व स्वीकार नगरेका बेला कोइराला परिवारकी प्रमुख राजनीतिक उत्तराधिकारीमध्ये सुजाता भने थापाको पक्षमा खुलिन्।
सभापति थापाले २०८३ वैशाख २८ गते सुजाता कोइरालासहित १९ जनालाई केन्द्रीय सदस्य मनोनीत गरेका थिए।
त्यसपछि साउन २९ गतेको केन्द्रीय समिति बैठकमा बोल्दै सुजाताले थापाले कांग्रेस हाँक्न सक्ने र युवालाई पार्टीसँग जोड्दै लगेको बताएकी थिइन्।
'इतर पक्ष जिद्दी र अहंकार गरेर बस्नु भएन, सभापतिलाई स्वीकार गर्नुपर्छ र एकजुट भएर पार्टीलाई बचाउनुपर्छ,' उनले बैठकमा भनेकी थिइन्, 'हामी सबै जना एकजुट होऔं। पदका लागि पार्टीभित्र यो के के भइरहेको छ। युवाहरूलाई अघि बढाउनुपर्छ, युवाले सक्छन् भन्ने विश्वास लिएर अघि बढ्नुपर्छ।'
सुजाताले गगन थापा नेतृत्वको कांग्रेसले राम्रो काम गर्दै अघि बढेको पनि बताएकी थिइन्।
अहिले जारी १५औं महाधिवेशनमा उनी सहभागी छिन्, तर उम्मेदवार छैनन्।
पुराना प्रभावशाली राजनीतिक परिवारका प्रमुख उत्तराधिकारीमध्ये मूल महाधिवेशन प्रक्रियामा सक्रिय रूपमा उपस्थित देखिने उनी उल्लेखनीय अपवाद हुन्।
विरासतपछि आफ्नै राजनीतिक आधारको प्रश्न
कांग्रेसका यी राजनीतिक परिवारको दोस्रो पुस्ताले लामो समय पार्टी नेतृत्वमा प्रभाव राखे पनि त्यसको निरन्तरता अहिले कमजोर देखिएको लेखक जगत नेपालको भनाइ छ।
उनका अनुसार, राजनीतिक परिवारका नामबाट प्राप्त प्रारम्भिक सामाजिक र राजनीतिक पुँजीलाई आफ्नै राजनीतिक क्षमता, निरन्तर संघर्ष र सैद्धान्तिक पकडमार्फत बलियो बनाउन नसक्दा त्यस्ता परिवारको प्रभाव घट्दै गएको हो।
'पुर्खाहरूको विरासतको मात्र भर पर्दा र समयसापेक्ष आफैले कडा परिश्रम र सैद्धान्तिक पकड नबनाउँदा कांग्रेसभित्रको पारिवारिक राजनीतिक वर्चस्व क्रमशः समाप्त हुँदै गएको देखिन्छ,' नेपालले भने।
यद्यपि पुराना राजनीतिक परिवारको प्रतिनिधित्व कांग्रेसबाट पूर्ण रूपमा हराएको छैन।
यस पटकको महाधिवेशनमा बाँकेका सुधांशु कोइराला उम्मेदवारका रूपमा खडा छन्। बाँके कांग्रेसको जिल्ला सचिव हुँदै आएका उनी पूर्वसभापति सुशील कोइराला परिवारका सदस्य हुन्।
बिपी कोइराला र सुशील कोइराला सानीआमा–ठूलीआमाका सन्तान हुन्।
यसरी १५औं महाधिवेशनमा कांग्रेसभित्र एउटा प्रवृत्ति स्पष्ट देखिन्छ — पुर्खाको नामबाट प्राप्त राजनीतिक पुँजी मात्रै अब पार्टीको मूल नेतृत्वमा टिकिरहने पर्याप्त आधार रहेन।
पुरानो राजनीतिक विरासत बोकेको पुस्ताका लागि अब प्रश्न परिवारको नाम जोगाउनेभन्दा बदलिएको कांग्रेसभित्र आफ्नै राजनीतिक आधार कसरी कायम गर्ने भन्ने बनेको छ।
***
-1791182025.png)
.JPG)
.JPG)
